
بررسی تطبیقی جایگاه حقوقی احزاب در ایران ، مصرو عراق
احزاب در واقع از ابتکارهای نظام های سیاسی مدرن هستند. امروزه همه نظام های سیاسی، خود را نیازمند احزاب می دانند؛ زیرا عمده ترین نهاد برای برخورد با تضادهای موجود در این جوامع به حساب می آیند. به عبارت دیگر احزاب سیاسی می توانند با دو کارکرد مهم در خدمت نظام سیاسی باشند: 1. به تضادهای موجود در جامعه مشروعیت بخشند و جایگاه آن ها را در مناقشه عمومی مشخص کنند؛ 2. می توانند از طریق کاهش تضادها و دفع آن ها به ثبات نظام سیاسی کمک کنند.
لاپالامبارا و واینر[1] در کتاب احزاب سیاسی و توسعه سیاسی معتقدند که هر حزب باید چهار رکن را در بر گیرد: 1. حزب باید دارای سازمان های مرکزی و رهبری کننده و پایدار باشد؛ یعنی دوره زندگی حزب از عمر رهبران حزب درازتر باشد؛ 2. حزب باید دارای سازمان های محلی پایدار و با سازمان های مرکزی حزب، پیوند همیشگی و گوناگون داشته باشد؛ 3. حزب به تنهایی و یا به یاری دیگر حزب ها و گروه های سیاسی باید مصمم باشد که قدرت سیاسی حاکم در کشور را در دست گیرد؛ 4. حزب باید از پشتیبانی توده مردم برخوردار باشد.[2]
در کل در مورد پیدائی و گسترش احزاب سیاسی سه دیدگاه وجود دارد: 1. دیدگاه انتخاباتی، طبق این دیدگاه شکل گیری احزابرا با شکل گیری پارلمان و فعالیت های پارلمانی همزمان می داند.2. دیدگاه تضاد طبقاتی، نگرش تضاد طبقاتی در مورد پیدائی حزب، نخستین بار از طرف مارکس[3] و انگلس[4] در مانیفست حزب کمونیست عنوان شد. به نظر آنها تضادهای طبقاتی میان دو طبقه بورژوازی و پرولتاریا باعث ایجاد اتحادیه های کارگری، تشکیلات سیاسی و در نهایت احزاب سیاسی شده است. 3. دیدگاه نوسازی، برخی از پیوهشگران پیدائی احزاب سیاسی را با فرایند توسعه و نوسازی پیوند می دهند، توسعه از دیدگاه آن ها رشد در زمینه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی است که مظاهر آن عبارتند از: تقسیم و تخصیصکار، روابط اجتماعی، شهرنشینی، پیدایش هویت ملی و از بین رفتن مبانی سنتی اقتدار می باشد.[5]
اما شکل گیری و نوع فعالیت هایی که در حزب انجام می شود در هر کشور متفاوت می باشد، در ایران طبق قانون اساسی تمام لوازم نظام سیاسی فعال و کارآمد را در تمامی ابعاد پیش بین شده است و به حزب نیز به عنوان یکی از مهم ترین لوازم نظام های سیاسی دنیا با رویکردی مثبت توجه نموده است. [6] در کشورهای دیگری نیز مانند عراق و مصر حزب به نیز دارای اهمیت می باشد بنابراین در این پژوهش هدف اصلی بررسی تطبیقی احزاب در ایران، مصر و عراق می باشد.
1-2- بیان مسئله
احزاب و گروههای سیاسی به عنوان شکل خاصی از سازماندهی نیروهای سیاسی جامعه هستند که هدف از تشکیل آنها کسب قدرت و برنامه ریزی جهت حفظ آن و یا نظارت بر دولت و قوای حاکم اعم از مجریه و مقننه است. به علاوه آنکه لازمهی نظامهای پارلمانی کارآمد، وجود احزاب نهادمند و موثر است. این احزاب بر کارکرد دولت و سایر قوای حاکمه در قالبهای حزبی نظارت میکنند و به همین جهت نسبت به نظامهای ریاستی مقبولتر و مطلوبتر عمل میکنند. به همین جهت در کشورهایی که دارای نظام حزبی با سابقه و باثباتی هستند احزاب سیاسی به عنوان حلقه پیوند میان حق تعیین سرنوشت و نهادهای تصمیم گیرنده سیاسی عمل مینمایند. در مقابل در برخی از کشورها احزاب سیاسی بازتاب و تقلیدی ناقص از احزاب کشورهای دیگر بوده و معمولاً از تأثیر گذاری لازم و منطبق بر مقتضیات اجتماعی و فرهنگی برخوردار نیستند. در اینجا این احزاب نمیتوانند پشتوانهی واقعی مردمی داشته و از توان آنها در جهت استمرار اثربخش و واقعی حزب بهره بگیرند. در این تحقیق سعی بر آن شده است که به بررسی نقش و جایگاه احزاب سیاسی کشورمان و مطالعه تطبیقی آن با کشور مصر و عراق به عنوان کشور اسلامی و دارای سابقهی سیاسی در منطقهی خاورمیانه بپردازد که به دلیل تنوع قومی، مذهبی، سیاسی و در میان مردم هرسه کشور احزابی با سلایق و رویکرد متفاوت فعالیت مینمایند. هر سه این کشورها در گذشتهی خود، نظام استعماری و استبدادی متعددی را تجربه کردهاند و هر سه شامل اکثریت شهروندان دین باور، جدی و موثر در کارکردهای اجتماعی دولت (تنظیمی) برخوردار هستند. لذا بررسی مسئله با در نظر داشتن سؤالات که:
- احزاب جهت تشکیل و فعالیت در هر یک از این کشورها چه شرایطی را باید رعایت نمایند؟
- احزاب عملأ چه نقش حقوقیای را توانسته اند در هنجار سازی و ساختارها بازی کنند؟
این تحقیق با تشریح نظام سیاسی و قانون حاکم بر احزاب در کشور و معرفی احزاب موجود و مطالعه تطبیقی آن با کشور مصرو عراق به عنوان دو کشور اسلامی و استراتژیک این امکان را فراهم می آورد تا با شناخت بهتر وضعیت احزاب ، نقش و جایگاه آن در نظام سیاسی کشور نسبت به رفع نواقص و ایرادات احتمالی موجود و کارآمد سازی آن اقدام نمود ،لذا نتایج آن بصورتی که گرد آوری شده است می تواند برای منابع دانشگاهی و پژوهشی و همچنین احزاب و فعالان سیاسی مورد بهره برداری قرار گیرد.
بررسی تطبیقی جایگاه حقوقی احزاب در ایران ، مصرو عراق
- مبانی تشکیل احزاب در ایران ، مصرو عراق چیست؟
- سازوکار فعالیت احزاب در ایران، مصر و عراق چگونه است؟
- مبانی اخلاقی، دینی و فرهنگی در ایران، مصرو عراق به چه میزان در ایجاد و حوزهی کارکردی احزاب موثر بودهاند؟
- الزامات و قواعد بین المللی حکمرانی خوب تا چه میزان در شکلگیری احزاب در در ایران، مصر و عراق موثر بوده است؟
- احزاب جهت تشکیل و فعالیت در هر یک از این کشورها چه شرایطی را باید رعایت کنند؟
- احزاب عملأ چه نقش حقوقی و نظارتی بر عملکرد قوای حاکمه بازی می کنند؟
[1] Lapalombara & Weiner
[2]- نقیب زاده و سلیمانی، نوسازی سیاسی و شکل گیری احزاب در جمهوری اسلامی ایران، 1388
[3]Marx
[4] Anglas
[5]- دارابی، 1381، ص 21
[6]- ابولحمد، 1358،ص 4-7
1-1-مقدمه................................. 2
1-2- بیان مسئله...............................................................................................................14
1-7- تعریف واژهها و اصطلاحات فنی.. 5
فصل دوم:مبانی اخلاقی، دینی و فرهنگی احزاب ایران، مصر و عراق
2-1-2 مفهوم احزاب............................................................................................................19
2-1-4- تعریف حزب از دیدگاه امام خمینی و شخصیتهای اسلامی.. 11
2-1-5- مفهوم حزب در فرهنگ و ادبیات اسلامی ایران.. 11
2-1-6- مفهوم حزب از منظر ساختارگرایان و کارکرد گرایان.. 12
2-3- جناح بندی سیاسی در ایران.. 14
2-3-1- جناح بندی سیاسی در ایران از دهه 1360 تا دوم خرداد 1376. 14
2-3-2- جناح بندی سیاسی در ایران از دهه 1360 تا دوم خرداد 1376. 17
2-4- تاریخ پیدایش گروهها و احزاب... 19
2-4-1- احزاب در نهضت مشروطه. 19
2-4-2- احزاب پس از پیروزی مشروطه. 20
2-4-3- حزب سوسیال دموکرات... 21
2-4-5- حزب اجتماعیون ـ اعتدالیون.. 22
2-4-7- حزب ترقی خواهان لیبرال.. 22
2-5- احزاب پس از رضاشاه تا آغاز نهضت امام خمینی (ره). 23
2-5-1- احزاب پس از آغاز نهضت امام خمینی (1341). 23
2-5-2-گروههای وابسته به رجال سیاسی.. 26
2-6- احزاب پس از آغاز نهضت امام خمینی (1341). 30
2-7- احزاب دولتی و نقش آنها در تاریخ معاصر ایران.. 30
2-8- فهرست حزب های سیاسی ایران.. 33
2- 9- سابقه تاریخی شکل گیری احزاب در ایران.. 37
بخش دوم: مبانی احزاب در مصر. 38
بخش سوم: مبانی احزاب در عراق.. 38
2-10- تحقیقات انجام شده مرتبط با تحقیق:40
فصل سوم: شرایط تشکیل احزاب در ایران، مصر و عراق
3-3- جایگاه احزاب سیاسی در ایران.. 44
3-4-5-فراینددموکراتیک مصر و نقش اسلامگراها در دولت محمد مرسی.. 58
فصل چهارم: نقش حقوقی و قضایی احزاب بر قوای حاکمه
4-1- نقش احزاب بر عملکرد قوای حاکمه......................................................................................................71
4-2- نقش احزاب در انتخابات.......................................................................................78
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1-2- مبانی شکل گیری احزاب... 83
5-1-3- اهمیت شکل گیری احزاب... 85
5-3 مقایسه قوانین احزاب مصر و عراق...............................................................................................................100
5-4- جمع بندی.................................................................................................102.

James A. Athanasou (auth.)

James Montier