مجموعه چاپی اسناد عصر فتحعلی شاه

کارآموزی کارخانه صابون سازی

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول: آشنایی کلی با مکان کارآموزی

مکان کارآموزی 2

فصل دوم: ارزیابی بخش های مرتبط با رشته علمی کارآموز

تاریخچه 4

سورفکتانت ها یا مواد فعال سطحی (Surfactant ). 7

سورفکتانت های آنیونی (Anionic ). 10

سورفکتانت های کاتیونی (Cationic ). 10

سورفکتانت ها آمفوتریک (Amphoteric ). 11

سورفکتانت های غیر یونی (IonicNon ). 12

صابون.. 13

طبقه بندی روغنها و چربیها بر اساس خواص صابون حاصل.. 14

مواد اولیه صابون سازی.. 15

چربی ها و روغن ها15

طبقه بندی روغن ها و چربی ها بر اساس خواص صابون حاصل.. 16

اسیدهای چرب... 18

آب... 21

بازهای معدنی.. 21

بازهای آلی.. 22

مواد افزودنی (additives ). 22

روش های تولید صابون.. 27

مرحله تکمیل صابون( Finishing ). 31

بسته بندی صابون.. 32

ساختمان شیمیایی صابون.. 34

تئوری صابونی شدن.. 35

اسید چرب... 36

اهمیت اسیدهای چرب در کیفیت صابون.. 40

موضوعات زیست محیطی.. 42

فرآیندهی ساخت اسیدهای چرب... 42

هیدرولیز. 45

تقطیر اسیدهای چرب... 46

فرآیند اسید چرب روغنی.. 50

مراحل تولید صابون.. 51

مقایسه روش‌های تولید صابون در ایران و جهان.. 58

مقایسه از نقطه نظر تکنولوژی.. 59

روش سنتی.. 59

روش نیمه مدرن.. 59

تولید شامپو در ایران.. 60

تعریف شامپو. 61

مواد اولیه مصرفی در تهیه شامپوها61

انواع شامپوها61

مواد تشکیل دهنده شامپوها62

خصوصیات شامپو. 62

روش ساخت شامپو. 73

رعایت چند نکته در حین کار. 74

مقادیر مجاز مواد اولیه. 75

روش ساخت شامپو شفاف (مخصوص موهای معمولی). 77

کنترل کیفیت محلول.. 81

اندازه‌گیری اکتیو شامپو. 81

اندازه‌گیری درصد نمک شامپو. 82

بررسی پایداری شامپو. 83

دانسیته. 83

تعیین میزان باقیمانده خشک.... 83

تعیین درصد رطوبت... 84

ویسکوزیته. 84

انجام آزمایش‌های میکروبی.. 84

مایع ظرفشویی.. 85

فرمولاسیون مایع ظرفشویی در ایران.. 86

دانش فنی فرمولاسیون مایع ظرفشویی.. 87

روش ساخت مایع ظرفشویی.. 89

فصل سوم: آزمون آموخته ها و نتایج و پیشنهادات

آزمایش1: اندازه‌گیری اکتیو (active) مایع ظرفشویی.. 92

آزمایش 2: تعیین درصد سود موجود در پساب صابون.. 93

آزمایش3: اندازه‌گیری قلیایی آزاد صابون و نامحلول در اتانول صابون.. 94

آزمایش 4: اندازه‌گیری نمک صابون.. 96

منابع. 97

تاریخچه :

تاریخ شناخت صابون به 2300 سال قبل مربوط می شود که نخستین بار توسط سومریها و در محل فعلی ایران و عراق تهیه شد . در بعضی از نقل قولها پخت صابون را به 600 سال قبل از میلاد و به قوم فنیقی می دانند .

طبق نظریهPliny صابون از پیه بز و خاکستر چوب درست می شد . در زمان امپراطوری روم استفاده از صابون متداول بود و هنوز مشخص نیست که آیا رومی ها طرز تهیه و ساخت صابون را از مردم مدیترانه آموخته اند یا اینکه خودشان طرز ساخت آن را می دانستند .

سلت ها (Celts ) قوم باستانی اروپا صابون را از چربی حیوانات و خاکستر گیاهان تهیه می کردند . خاکستر گیاهان نقش قلیایی را در ساخت صابون بعهده داشت . آنها این محصول را (Saipo ) نامیدند که کلمه از آن مشتق شده است . تا قرن دوم اهمیت مصرف صابون به مفهوم شستشو و تمیز کردن شناخته نشده بود . پزشک یونانی (Galen ) در حدود سالهای 130 تا 200 قبل از میلاد متذکر شد که صابون برای تمیز کردن بکار می رود (Priseianus ) حرفه صابون پرزا با اصطلاح (Sapanarius ) مطرح نمود در سال 800 میلادی جابربن حیان ( پدر شیمی ) در نوشته هایش از صابون به عنوان وسیله ای برای شستشو و پاکیزگی نام برده است .

در قرون وسطی مرکز تولید صابون در شهر مارسی گزارش شده است که ساخت صابون در قرون وسطی در آلمان توسعه یافته ، ولی این نقل قول صحیح به نظر نمی آید ، زیرا استفاده از صابون در اروپای مرکزی در آن زمان حتی بعدها غیرمعمول بوده است .

اولین سازنده صابون در انگلیس احتمالاً در بریستول و در اواخر قرن دوازدهم زندگی می‌کرده است . در قرون سیزده و چهارده گروه کوچکی از صابون سازانCheapside لندن به تولید صابون مشغول بودند .

ساختSoda به روشLeblanc در سال 1804 تغییرات بارزی در نحوه تولید صابون پدید آورد و به تدریج مصرف صابون متداول تر شد . به گونه ای که در 2 کشور دارای جمعیت مساوی آنکه مصرف صابون بیشتری داشت متمدن تر می نمود .

چنانکه اشاره شد نحوه تولید صابون با استفاده از چربی حیوانات یا روغنهای گیاهی در مجاورت خاکستر گیاهان انجام می شد .

نحوه تولید احتمالاً بدین صورت بود که ابتدا خاکستر گیاهان را که حاوی کربنات پتاسیم بود در آب پخش می کردند سپس چربی را به ان اضافه کرده و آن را می جوشاندند تا آب آن تبخیر می شد . مجدداً خاکستر گیاه را به ظرف روی آتش می افزودند در طول این فرآیند به آهستگی واکنش خنثی شدن چربی انجام می شد و اسیدهای چرب بدین ترتیب با قلیای کربنات خنثی و صابونی می شد .

سلت ها از چربی های حیوانی که دارای اسیدهای چرب آزاد بود استفاده می کردند . حضور اسیدهای چرب به شروع عمل صابونی شدن کمک می کرد .

این روش احتمالاً تا پایان قرون وسطی ادامه داشت . خاکستر گیاهان در کناره دریا حاوی سدیم کربنات بود . بنابراین در شهرهای ساحلی مانند مارسی و جنوا که در کنار دریا بودند صابون سدیمی سخت تولید می شد .

خاکستر گیاهان دیگر مناطق حاوی پتاسیم کربنات بود که بدین تریتب صابونهای تولید شده در اروپای مرکزی به صورت صابون نرم بوده است .

بعد از تولیدSOda به روش صنعتی و ارزان تولید صابون از نوع سخت رایج شد .

در سال 1823 یک شیمیست فرانسوی به نامChevreul نشان داد که صابونی کردن یک فرآیند شیمیایی از Splitting چربی به یک نمک قلیایی اسیدهای چرب ( صابون ) و گلیسیرین است .

واژه Splittingعبارت است از هنگامی که چربی با آب در حضور یا بدون حضور کاتالیست هیدرولیز می شود و محلول گلیسیرین در پس آب صابون قلیا جدا می شد .

نحوه پخت با بخار در آخر قرن 19 قدم دیگری در تولید صابون به فرم صنعتی بود . پیشرفت‌های قابل ملاحظه تکنیکی مثل وارد کردن (Rosin ) در صابون Kettleدر سال 1850 انجام شد . در سال 1870 (Gossage ) در انگلیس روغن ها را هیدروژنه نمود و چربیهای مناسب برای ساخت صابون را پدید آورد . وی همچنین استفاده از سیلیکات سدیم در صابون را پیشنهاد نمود .

در طول جنگ جهانی اول پیشرفت تکنیکی در پلیمریزاسیون چربیها تهیه چربیهای سنتزی از هیدروکربنها حاصل شد . شوینده های سنتزی در زمان جنگ جهانی تولید و عرضه شدند .

در مقایسه با زمان حضور شویندهای سنتزی نسبت به سابقه دیرینه صابون ، تنوع و تولید سورفکتانت‌ها رشد بسیار چشمگیری داشته است . تا سال 1990 بیش از 1200 ترکیب یا ماده اولیه از سورفکتانت ها تولید و عرضه شده است که کاربرد آنها بسیار گسترده و عمدتاً در کشاورزی ، صنایع کاغذ سازی ، نساجی ، نفت ، رنگسازی ، فلوتاسیون معدن و در کالاهای مصرفی مانند چسب ، مواد غذایی ، نوشابه ها، پاک کننده های خانگی ، دارو ، صنایع عکاسی ، مواد ضد آب ، شامپوها و کرمها بوده است .

در دهه 1950 تولید صابون با بکارگیری سورفکتانت های سنتزی شکل گرفت و صابونهای همراه با شوینده های سنتزی (Combination Bar Soap ) تولید گردید . در اواخر دهه 1950 قالب زیبایی تولید شد که بخش عمده و اساسی آن به عهده سورفکتانت های سنتزی بود که اثرات بسیار ملایمتری بر روی پوست باقی می گذاشتند . در حال حاضر انواع صابونها یا قالب های تمیزکننده با کاربردهای صنعتی ، آرایشی ، درمانی و طبی تولید و عرضه می گردند .

سورفکتانت ها یا مواد فعال سطحی (Surfactant )

هر ماده یا ترکیبی که پس از انحلال در آب ، محلول های آبی یا حلال ، کشش سطحی مایع یا کشش سطحی بین دو مایع را تغییر دهد ( معمولاً کم می کند ) ماده فعال کننده سطحی یا سورفکتانت نامیده می شود .

سورفکتانت ها از نظر ساختمان شیمیایی اغلب از مولکول های بلندی تشکیل شده اند که یک طرف مولکول از یک رشته یا زنجیر بلند چربی دوست ( لیپوفیل ) یا دافع آب ( هیدروفوب ) تشکیل شده که به علت تجانس و شباهت ساختمانی در روغن ها و چربی ها محلول بوده و به طرف آنها کشیده می شود، در انتهای دیگر مولکول یا در طول رشته بلند مولکولی یک یا چند گروه آبدوست ( هیدروفیل ) وجود دارد که به علت خاصیت پلاریته و تجانس در آب محلول بوده و به طرف آب و محلول های آبی کشیده می شود .

بدین طریق برحسب طبیعت و ساختمان شیمی فیزیکی هر یک از دو قسمت مولکول و به ویژه طرز اتصال گروه هیدروفیل به رشته لیپوفیل و یا محل قرار گرفتن گروههای هیدروفیل نسبت به رشته هیدروفوب خواص این مواد کاملاً تغییر می کند و بر حسب آنکه کدامیک از خواص شیمیایی فیزیکی آنها بر خواص دیگر غلبه داشته باشد آن را جزء دسته خاصی قرار داده و در کاربردهای مخصوص از آن استفاده می کنند .

سورفکتانت ها را می توان بر اساس ساختمان شیمیایی ، خواص فیزیکی ، خواص شیمیایی ، انحلال در آب یا حلال ها ، بارالکتریکی یون ها ، کاربرد و یا سایر خواص و اثر آنها طبقه بندی نمود .

مصرف کنندگان ، سورفکتانت ها را بر اساس کابرد آنها رده بندی می نمایند .

دو نوع رده بندی بیش از سایر رده بندی ها مورد توجهند :

الف ) رده بندی مواد مؤثر سطحی بر اساس نحوه اثر و موارد استعمال

در این رده بندی سورفکتانت ها بر حسب خاصیت و اثر غالب در دسته های زیر قرار می گیرند :

1) زداها (Detergents )

2) خیس کننده ها (Wetting agents )

3) مواد مولد کف (Foaming agents )

4) امولسیون کننده ها (Emulsifiers )

5) متفرق کننده ها ( Dispersants)

6) معلق نگهدارنده ها (Suspending agents )

7) نافذها (Penetrant )

8) حافظ های کلوئیدی (Colloid Protectors )

ب) رده بندی بر اساس ساختمان شیمیایی

بسیاری از خواص شیمی فیزیکی و حتی کاربردی تانسیواکتیوها ( موادی که کشش سطحی را کاهش می دهند ) به ساختمان شیمیایی این مواد مربوط می شود . لذا رده بندی بر اساس ساختمان شیمیایی این اجسام جوابگوی بسیاری از این مسائل است و در ساختمان شیمیایی این اجسام یک یا چند گروه آبدوست قطبی و یک رشته چربی دوست غیر قطبی وجود دارد . به طور کلی سورفکتانت ها را بر حسب بار یونی در رشته چربی دوست رده بندی کرده اند و سپس هر رده را بر حسب طبیعت گروه هیدروفیل دسته بندی نموده و بر حسب نوع اتصال بین گروه هیدروفیل و هیدروفوب طبقه بندی می نمایند .

بنابراین شرح مهم ترین رده های مواد مؤثر سطحی به ترتیب زیر می باشند :

سورفکتانت ها آنیونی ، کاتیونی ، آمفوتریک و غیر یونی .

سورفکتانت های آنیونی (Anionic )

سر هیدروفیلیک این مواد دارای بار منفی است . از جمله مواد این گروه که دارای مقدار مصرف بیشتری نسبت به بقیه هستند عبارتند از : آلکیل بنزن سولفونات های خطی ، اتوکسی سولفات ها ، آلکیل سولفات ها .

این گروه از شوینده ها نسبت به دیگر گروه های پاک کننده دارای بیشترین مقدار مصرف می باشند. هر کدام از شوینده های فوق مورد استفاده خاصی دارند . مثلاً آلکیل سولفاتها و آلکیل اتوکسی سولفاتها بیشتر در تولید محصولات بهداشت فردی استفاده می شوند .

سورفکتانت های کاتیونی (Cationic )

معمولاً سرهیدروفیلیک این مواد دارای بار مثبت بوده و بعد از شوینده های آنیونی و غیر یونی ترتیب دارای بیشترین مصرف است . شوینده های کاتیونی در تولید بعضی از دترجنت های خاص به کار می روند . مثلاً این مواد همراه با محصولات مورد استفاده در خشک شویی ها به عنوان مواد نرم کننده و ضدعفونی کننده کاربرد دارند . مثل :

CH₃ ___ ( CH2 )_3-17 ___ N ( CH₃ )₃

این ماده یکی از شوینده های کاتیونی است که برای منظورهای یاد شده مورد استفاده قرار می‌گیرد. از کاتیون های مهم می توان به ترکیبات چهار ظرفیتی آمونیوم که دارای خاصیت ضدعفونی کنندگی است اشاره کرد .

در کل دترجنت های کاتیونی اغلب باعث از بین رفتن میکروارگانیسم ها می گردند و به عنوان ضدعفونی کننده نیز به کار می روند به همین علت از این مواد جهت استریل کردن پارچه ها در هنگام شستشو ، شستشوی ظروف در رستورانها و همچنین وسایل جراحی در بیمارستانها و نیز به عنوان ضدعفونی کننده در مؤسسات نظامی و دریایی برای شستشوی استخر و حمام مورد استفاده قرار می گیرند .

سورفکتانت ها آمفوتریک (Amphoteric )

با تغییرPH بار الکتریکی گروه آب گریز در ماده شیمیایی تغییر می کند . این گروه از شوینده ها از نظر رفتار الکتریکی مطابق محیطی که در آن قرار می گیرند عمل می کنند . اگر محیط قلیایی باشد دارای رفتار آنیونیکی و اگر محیط اسیدی باشد دارای رفتار کاتیونیکی هستند . به طور کلی اکثر محصولات این گروه از مشتقات آمیدازولین ها ( مشتق شده از اسیدهای چرب ) ، اتانول آمین و اسید کلرواستیک می باشند . در این ترکیبات که دارای خاصیت دوگانه هستند بار مثبت و منفی به صورت همزاد وجود دارد مانند الکیل بتائین ها :

نرمی و قابلت سازگاری با شرایط مختلف از نظر PH از جمله خصوصیات بارز این گروه از شوینده هاست . به دلیل اینکه این گروه از مواد شوینده سوزشی در چشم انسان ایجاد نمی کنند در تهیه محصولات استحمام کودکان مود توجه خاص هستند .

سورفکتانت های غیر یونی (IonicNon )

این گروه از سورفکتانت ها از نظر بار الکتریکی خنثی و برای تولید پودرهای مورد مصرف ماشین های لباسشویی استفاده می شوند و دلیل عمده آن کف کم آنها است . نانیونیک های مهم در صنعت عبارتند از الکیل اتوکسی لیتها ، الکیل فنیل اتوکسی لیتها ، اتانول آمین های چرب .

هر کدام از مواد یاد شده دارای مصارفی از قبیل تولید شامپوهای فرش می باشند .

در مورد مواد دو خصلتی (سورفکتانت های آمفوتریک ) چنانچه با تغییرPH بار الکتریکی گروه آبگریز در ماده شیمیایی تغییر کند به این ماده صفت دو خصلتی اطلاق می شود . مواد سطحی که در محیط به شدت اسیدی دارای بار مثبت و در محیط قلیایی دارای بار منفی و درPH بینابینی تواماً دارای بار مثبت و منفی هستند ، در زمره مواد دو خصلتی هستند .

سورفکتانت ها اصلی ترین و مهم ترین ماده شیمیایی در شوینده ها هستند و حدود 5 الی 30 درصد وزن شوینده ها را تشکیل می دهند . نقش اصلی سورفکتانت ها در شوینده های سنتزی این است که سبب جدایی چرک و چربی از سطح می شوند .

چند نمونه از سورفکتانت هایی که اغلب در شوینده ها یاقت می شوند عبارتند از :

- آلکیل بنزن سولفونات خطی با ساختار مقابل :

- دی الکیل بنزن سولفونات ها

- الکان سولفونات ها

صابون

ملح اسیدهای چرب را صابون گویند .

به طور کلی سه اصل در ارتباط با مخلوط چربیها باید مد نظر داشت :

1. در عمل صابونی شدن انرژی زیادی برای مخلوط شدن دو واکنش دهنده غیر قابل اختلاط با هم ( محلول سود و مخلوط چربیها ) لازم است .
2. سرعت صابونی شدن با تشکیل صابون افزایش و صابون تشکیل شده به عنوان امولسیون کننده برای دو واکنش دهنده عمل می کند .
3. عملاً مخلوط چربیها و روغنها مقدار اضافی تری قلیا برای تکمیل صابونی شدن لازم دارند و مقدار اضافی قلیا با افزودن اسیدهای چرب خنثی می شود .

طبقه بندی روغنها و چربیها بر اساس خواص صابون حاصل

روغنها و چربیها بر اساس خواص صابونها به 5 گروه تقسیم می شوند :

1. چربیهای جامد که صابون حاصل دارای کف کم در آب سرد و پاک کنندگی خوب و دوام خوب است . این گروه شامل تالو ، گریس ، روغنهای گیاهی و دریایی جامد شده با نقطه ذوب و تیتر بالاو روغن پالم استئارین است . این صابون روی پوست ملایم است . این گروه معمولاً 60 درصد پایه چربی صابونها و تالو تنها حدود 40 درصد چربی صابون را تشکیل می دهد .
2. چربیهای جامد که حاصل صابون با ذرات کف کنندگی خوب و حلالیت بالا در آب سرد است ( چربیهای گروه لوزیک ) . معمولاً از روغن کوکونات ، پالم کرنل وBaba SSU استفاده می شد . معمولاً 15 درصد چربی صابون را تشکیل می دهند .
3. روغنها و چربیهایی که حاصل صابون با بافت نرم است . روغن زیتون ، سویا از این گروهند و روغن کتان اصولاً برای صابون پتاسی استفاده می شود .

این گروه روغنها ( خشک شونده و نیمه خشک شونده ) نسبت به تالو و کوکونات سریعتر فاسد شده و سبب تخمیر در رنگ صابون می شوند .

4. رزین که صابون کف سریعتر و حلالیت بیشتری دارد ، اما خیلی نرم هستند و به همین دلیل به تنهایی استفاده نمی شوند .
5. اسیدهای چرب و نفتینیک .

مقاله118-بررسی و شبیه سازی عملکرد کنترلر CAN تعداد 86ص

فهرست

عنوان	صفحه
چکیده فصل اول – مقدمه 1-1- مقدمه 1-2- معرفی CAN 1-3- مقدمه ای بر تراشه های قابل برنامه ریزی 1-4- مروری بر زبان های توصیف سخت افزاری 1-5- نرم افزارهای طراحی تراشه های FPGA	1 2 3 4 6 8 9
فصل دوم – مروری بر کارهای انجام شده 2-1- مقدمه 2-2- میکروکنترلر مقاوم شده در برابر تشعشع 2-3- کانولوشن کننده های (Convolelrs) دو بعدی 2-4- فیلترهای دیجیتال 2-4-1- فیلترهای با پاسخ ضربه محدود (FIR) 2-4-2- فیلترهای با پاسخ ضربه نامحدود (IIR) 2-4-3- فیلترهای Wavelet متقارن 2-5- تبدیل کسینوسی گسسته و معکوس آن (IDCT,DCT) 2-6- مبدلهای فضای رنگی () 2-7- مدولاتور دیجیتال 2-8- کنترلر گذرگاه USB 2-9- کنترلر گذرگاه PCI 2-10-کد کننده گفتار ITU-T G.723.1 2-11- کد کننده ها کدفایر 2-12- پیاده سازی سخت افزاری الگوریتم های سطح بالای پردازش تصویر با استفاده از پیکر بندی جزئی FPGA در زمان اجرا 2-13- مترجم های زبان های سطح بالا به زبان VHDL 2-14- پیاده سازی یک پردازشگر تصویر قابل پیکر بندی مجدد 2-15- جمع بندی	10 11 11 14 15 15 17 18 19 19 20 21 23 24 24 25 26 28 29
فصل سوم – کنترلر گذرگاه CAN 3-1- مقدمه 3-2- پایه های تراشه کنترلر CAN 3-3- بررسی سخت افزار کنترلر CAN 3-3-1- شمارنده های خطا در کنترلر CAN 3-3-2- ثبات های کنترل 3-3-2-1- ثبات فعال کننده وقفه ها 3-3-2-2- ثبات وضعیت 3-3-2-3- ثبات واسط CPU 3-3-2-4- ثبات پیکربندی گذرگاه 3-3-2-5- ثبات CIK out 3-3-3- واحد زمان بندی بیت 3-3-3-1- سرعت نامی نرخ بیت 3-3-3-2- ثبات صفر زمان بندی بیت 3-3-3-3- ثبات یک زمان بندی بیت 3-3-4- ثبات ماسک توسعه یافته و استاندارد 3-3-5- بسته های پیام 3-3-5-1- میدان کنترل 3-3-5-2- میدان داوری یا شناسه 3-3-5-3- میدان داده 3-3-5-4- میدان ترکیب بندی 3-3-6- ثبات وقفه 3-4- دریافت و ارسال پیام 3-4-1- انواع فریم های اطلاعات قابل مبادله بین گره ها و کنترلر 3-4-1-1- فریم داده 3-4-1-2- فریم دور 3-4-1-3- فریم خطا 3-4-1-4- فریم اضافه بار 3-4-2- بررسی کدهای خطا در تبادلات کنترلرCAN	31 32 33 34 34 36 36 37 38 38 39 40 40 41 41 42 42 42 45 45 45 45 46 46 46 48 48 49 50
فصل چهارم – خلاصه ای از خصوصیات اصلی زبان VHDL 4-1- مقدمه 4-2- شی (object) 4-3- عملگرهای زبان VHDL 4-4- توصیف کننده های یک مولفه 4-5- ساختارهای همزمانی و ترتیبی 4-6- روشهای توصیف سخت افزار 4-6-1- روش توصیف ساختاری 4-6-2- روش توصیف فلوی داده (Data Flow) 4-6-3- روش توصیف رفتاری 4-7- کد نویسی قابل سنتز 4-8- جمع بندی	51 52 52 52 53 55 55 56 57 58 59 60
فصل پنجم – پیاده سازی کنترلر گذرگاه CAN 5-1- مقدمه 5-2-ثبات ارسال و دریافت پیام در کنترلر 5-3- ثبات ماسک 5-4- سیستم مقایسه شناسه ها 5-5- افزایش تعداد بسته های پیام 5-6- واحد محاسبه کننده کد CRC 5-7- دیاگرام پایه های کنترلر طراحی شده و پیاده سازی دیکودر آدرس 5-8- نرم افزار مورد استفاده در پیاده سازی کنترلر CAN 5-9- جمع بندی	61 62 62 63 64 66 67 72 73 73
فصل ششم – نتایج و جمع بندی 6-1- مقدمه 6-2- نتایج حاصل از تست وضعیتهای مختلف کنترلر 6-3- نتایج حاصل از تست واحد CRC توسعه یافته 6-4- نتایج حاصل از تست stuff bit 6-5- ارسال فریم خطا 6-6- بررسی وضعیت پایه فرکانس خروجی CLK out 6-7- بررسی عملکرد حالت Sleep , pwd 6-8- نتایج مربوط به پیاده سازی سخت افزار روی تراشه 6-9- نتیجه گیری و پیشنهادات برای ادامه کار مراجع	74 75 75 78 80 82 83 84 85 86 I

چکیده

یکی از موضوعات مطرح در اتوماسیون صنعتی و روباتیک تبادل اطلاعات بین اجزاء شبکه مانند CPU و فرستنده و گیرنده هایی است که نظارت و کنترل اجزاء یک سیستم را بعهده دارند از جمله زیر ساختهای لازم برای تبادل اطلاعات وجود شبکه ها و گذرگاه های تعریف شده و استاندارد برای اتصال اجزاء یک سیستم اتوماسیون صنعتی است شبکه کنترل محلی (CAN-Control Area Network) و گذرگاه آن مدتی است که در سیستمهای صنعتی مورد استفاده قرار گرفته است و تراشه های متعددی با عنوان کنترلر گذرگاه CAN مورد استفاده قرار می گیرد یکی از این محصولات تراشه 82527 اینتل می باشد که اخیرا مورد توجه طراحان شبکه های کنترل محلی قرار گرفته است .

از ابداعات جدید علم الکترونیک که امروزه کاربرد روزافزونی یافته است طراحی و پیاده سازی مدارهای دیجیتال و پردازنده های با کاربرد خاص بر روی تراشه های قابل برنامه ریزی FPGA است از مزایای مهم این نوع پیاده سازی طراحی مدارهای با قابلیت پیکربندی مجدد بر اساس خواست طراح است .

علاوه بر این در صورتی که تهیه یک تراشه با کاربرد خاص بنا به دلایل گوناگون از جمله عدم انتقال تکنولوژی مشکل باشد با داشتن و مشخصات کاری آن تراشه به این روش می توان تراشه مورد نظر را بر روی تراشه های قابل برنامه ریزی پیاده سازی نمود.

در این پروژه با استفاده از زبان توصیف سخت افزاری VHDL و تراشه های قابل برنامه ریزی به طراحی و پیاده سازی تراشه 82527 (کنترلر گذرگاه CAN ) اقدام شده است در عین حال اصلاحاتی نیز در عملکرد این تراشه لحاظ شده که کارایی آن را بهبود می بخشد نتایج بدست آمده موفقیت این پروژه را در طراحی ، پیاده سازی و بهبود تراشه با انجام تغییرات پیشنهادی نشان می دهد .

فصل اول

مقدمه

1-1- مقدمه

در دو دهه گذشته پیشرفت روز افزون علم الکترونیک تحولات شگرفی را در کار آمدی سطوح فناوری باعث گردیده است به شکلی که این روند رو به افزایش در عرصه های گوناگون از قبیل ارتباطات، پزشکی، اتوماسیون، نظامی و ... کاملا مشهود است.

به عنوان نمونه در اتوماسیون صنعتی و روباتیک واحدهای الکترونیکی که بخش مهمی از سیستم بشمار می روند توانسته اند بهره وری سیستم را فزونی بخشند. از مسایل مطرح در این زمینه می توان طراحی و پیاده سازی شبکه های صنعتی را نام برد . از جمله این شبکه ها، (Control Area Network) CAN ، شبکه Profibus و شبکه Ethernet هستند. که هر یک از این شبکه ها در زمینه خاصی کاربرد دارند.

در شبکه های فوق و از جمله شبکه کنترل محلی (CAN) نیاز به تراشه های کنترل شبکه است که از نوع تراشه های خاص بوده و انواع متفاوتی از آنها توسط کمپانیهای سازنده به بازار عرضه شده اند. یکی از این محصولات تراشه 82527 اینتل می باشد که مورد توجه طراحان شبکه های کنترل محلی قرار گرفته است.

از دیگر ابداعات علم الکترونیک که امروزه کاربرد فراوان دارد طراحی و پیاده سازی مدارهای دیجیتال و پردازنده های با کاربرد خاص بر روی تراشه های قابل برنامه ریزی است. از مزایای مهم این نوع پیاده‌سازی مدارات دیجتال، طراحی مدارهای با قابلیت پیکربندی مجدد بر اساس خواست طراح است.

علاوه بر این در صورتی که تهیه یک تراشه با کاربرد خاص بنا به دلایل گوناگون از جمله عدم انتقال تکنولوژی مشکل باشد با داشتن مشخصات کاری آن تراشه به این روش می توان تراشه مورد نظر را بر روی تراشه های قابل برنامه ریزی پیاده سازی نمود.

در این پروژه با استفاده از یکی از زبانهای توصیف سخت افزاری و تراشه های قابل برنامه ریزی به طراحی و پیاده سازی تراشه 82527 ( کنترلر گذرگاه CAN ) اقدام شده است. در عین حال اصلاحاتی نیز در عملکرد این تراشه لحاظ شده که کار آیی آنرا بهبود می بخشد. در ادامه این فصل ابتدا به معرفی گذرگاه CAN می پردازیم. پس از آن مروری بر تراشه های قابل برنامه ریزی و در انتها هم مروری بر زبانهای توصیف سخت افزاری خواهیم داشت.

در فصل دوم مروری بر برخی از پیاده سازیها در ارتباط با طراحی و اصلاح پردازنده های عمومی و نیز پیاده سازی پردازشگرهای سیگنال دیجیتال خواهیم داشت. در فصل سوم یکی از پر کاربردترین کنترلرهای گذرگاه CAN و پروتکلهای ارتباطی در این شبکه را معرفی خواهیم نمود.در فصل چهارم به معرفی یکی از زبان های توصیف سخت افزار که در این پروژه مورد استفاده قرار گرفته است می پردازیم. در فصل پنجم به پیاده سازی کنترلر معرفی شده می پردازیم. در انتها نتایج حاصل از پیاده سازی را نشان خواهیم داد و به جمع بندی خواهیم پرداخت.

1-2- معرفی CAN

شبکه کنترل محلی (Control Area Network) برای کنترل سیم بندی های ساده تا شبکه های پیچیده قابل استفاده بوده و از جمله موارد کاربرد این شبکه را می توان سیستمهای اتوماسیون صنعتی، وسائل و تجهیزات پزشکی، صنایع خودرو، هواپیما، کشتی سازی و ... را نام برد.

به عنوان مثال در اتومبیل های پیشرفته مانند مرسدس بنز برای متصل نمودن و در عین حال مدیریت بر واحدهای الکترونیکی بخشهای مختلف از قبیل موتور، درها، نمایشگرها و ... این شبکه استفاده می شود. در صنایع حمل و نقل ریلی مثل قطار و مترو نیز این شبکه برای کنترل اجزا مختلف سیستم مورد استفاده قرار می گیرد.

استانداردهای گوناگون با سرعتهای متفاوت که بر اساس قواعد CAN عمل می نمایند وضع گردیده است و هر یک از صنایع استفاده کننده از شبکه کنترل محلی یکی از این استانداردها را بکار می برند استفاده می نمایند.

در این شبکه ارتباطات بین بخشهای مختلف به صورت سریال می باشد و اتصال اجزای مختلف این شبکه توسط گذرگاه سریالی که از پروتکلهای استاندارد CAN پیروی می کند صورت می گیرد.

بخشهای مختلف این شبکه عبارتند از :

یک کنترلر شبکه، یک میکروکنترلر یا میکروپروسسور و تعداد لازم فرستنده – گیرنده پیام (Transciver) و ایزوله کننده های نوری (Opto cupler).

میکروکنترلر به منظور راه اندازی و فرمان دادن به کنترلر شبکه بکار گرفته می شود. در بعضی از شبکه‌های بزرگ بیشتر از یک کنترلر وجود دارد. شکل های (1-1) تا (1-3) نحوه اتصال اجزا مختلف این شبکه را نشان می دهند.

تراشه های کنترلر زیادی از شرکتهای سازنده نیمه هادی به بازار عرضه شده است. به عنوان نمونه تراشه های 82526 و 82527 از شرکت اینتل تراشه 82200 از کارخانه فیلیپس از جمله تراشه های کنترلر عرضه شده می باشند. کنترلر 82527 در صنعت کاربرد بیشتری دارد زیرا این تراشه از بقیه کاملتر است. از دلایل دیگر کاربرد این تراشه شرکت سازنده آن است، به دلیل اینکه محصولات شرکت اینتل در ایران رایج تر می باشد.

کنترلر شبکه توسط گذرگاه سریال (CAN Bus) اطلاعات لازم را از گره های شبکه (فرستنده – گیرنده ها) دریافت نموده و در صورت لزوم در اختیار پردازنده سیستم قرار می دهد. همچنین با توجه به فرامین پردازنده سیستم پیامهائی را به گره های شبکه ارسال می کند.

تاریخچه تکامل شبکه کنترل محلی (CAN)

استفاده از شبکه داخلی در وسائط نقلیه توسط شرکت بوش (1983).

تصویب و معرفی قواعد مربوط گذرگاه CAN (1986).

ساخت و ارائه نخستین کنترلر گذرگاه CAN (1987).

تصویب و ارائه نسخه دوم قواعد ارتباطات در گذرگاه CAN توسط شرکت بوش (1991).

معرفی پروتکل (قواعد) لایه های بالائی در شبکه مذکور (1991).

تشکیل و معرفی هیات کاربران CiA (CAN in Automation) (1992).

ارائه قواعد مربوط به لایه کاربردی شبکه توسط CiA(1992).

تولید اولین اتومبیل از کارخانه مرسدس بنز که از CAN استفاده نمود(1992).

تصویب استاندارد ISO 11989 مربوط به CAN (1993).

برگزاری اولین کنفرانس CAN توسط انجمن CiA (1994).

ارائه اصلاحات استاندارد ISO 11898 (1995)..

توسعه قواعد ارتباطات در CAN (2000). ‌‌[1] [2] [3] [4] [5].

1-3- مقدمه ای بر تراشه های قابل برنامه ریزی

مدارهای مجتمع با کاربرد خاص ASIC (Application Specific Integrated Ciccuits) به سه دسته تقسیم می شوند:

الف – مدارهای کاملا خاص Full Custom .

ب- مدارهای نیمه سفارشی Semi – Custom .

ج- مدارهای قابل برنامه ریزی PLD و Gate Array .

در مورد اول طرح مدار در حد گیت ها و ترانزیستورها توسط نرم افزارهای شبیه سازی آماده شده و تست می گردد. این مشخصات در اختیار سازنده قرار می گیرد و سازنده این طرح را به صورت‌ ترانزیستوری در آورده و آن را بر روی سطح سیلیکون خام پیاده می نماید.

در مورد دسته ب همانند حالت قبل مدار با کمک نرم افزار ویژه طراحی شده و سپس نتیجه طراحی جهت ساخت در اختیار سازنده قرار می گیرد با این تفاوت که این بار مدار بر روی تراشه های نیمه خام گیت ها مثل AND و OR یا مدارهای دیگر بر روی آنها از قبل ایجاد گردیده و فقط اتصالات بین آنها وجود ندارد که اینها اتصالاتی هستند که با توجه به طرح مشتری بر روی تراشه ایجاد می گردند. یک نمونه این مدارها Gate Array می باشد.

مدارهای قابل برنامه ریزی آنهائی هستند که بر خلاف دسته اول ساخت آنها در کارخانه سازنده و قسمتهای تکمیلی آن توسط خود مشتری انجام می شود در صورتیکه در مدارهای نیمه خام و قسمت آخر یعنی ایجاد اتصالات توسط سازنده انجام گرفته و تنها قسمت میانی یعنی طراحی اتصالات توسط مشتری قابل انجام است. مدارهای قابل برنامه ریزی شامل انواع PLA ، FPGA و حتی PROM ، EPROM نیز می شوند.

تراشه های PGA در دو دهه گذشته محبوبیت زیادی کسب نموده اند. در این تراشه ها هیچ نوع الگوی ارتباطی از قبل تعیین شده ای وجود ندارد و بنابراین طراح آزادی کامل در جهت ایجاد این اتصالات را دارد. بر اساس نوع برنامه ریزی این تراشه ها در دو دسته تقسیم بندی می شوند :

الف- نوعی که وارد کردن برنامه در آنها بایستی در کارخانه سازنده انجام گیرد Masked PGA .

ب- تراشه های قابل برنامه ریزی در محل .

FPGA از لحاظ نوع ساختار ساده ترین و قدیمی‌ترین آنها شامل ماتریسی از‌NAND یا NOR های دو وروی می باشد. در تراشه های دسته (الف) همانند دسته (ب) بخش اول کار یعنی ساخت تراشه یا مرحله ایجاد اتصالات در کارخانه سازنده انجام می شود سپس طراح با توجه به طرح خود ارتباط بین دریچه ها را تعیین نموده و پس از شبیه سازی مدار و اطمینان از عملکرد صحیح آن اطلاعات مربوط به اتصالات مورد نظر را به صورت یک برنامه کامپیوتری تحویل کارخانه سازنده می دهد تا ماسکهای مورد نیز تهیه گشته و بقیه مراحل تا پایان کار و تکمیل ساخت تراشه توسط سازنده انجام پذیرد در دسته (ب) بخش ایجاد اتصالات هم توسط کاربر و با کمک دستگاه برنامه ریزی ویژه در محل کار طراح قابل انجام است و احتیاج به مراجعه به سازنده برای انجام این کار نیست.

بایستی توجه داشت که دسته (ب) در ازای داشتن این مزیت این نقطه ضعف را نیز دارد که بخش مهمی از سطح سیلیکون برای ایجاد امکانات برنامه ریزی در محل استفاده شده است. بنابراین در نوع اخیر از درصد کمتری از سطح سیلیکون برای ایجاد اصل مدار استفاده می شود.یکی از نقاط ضعف عمده تراشه‌های Masked PGA در آن است که اگر اشکالی پس از اتمام کار در تراشه ساخته شده کشف شود در آن صورت تمام مراحل تهیه ماسک و ایجاد اتصالات توسط سازنده بایستی دو مرتبه از ابتدا تکرار گردند این موضوع هزینه جبران اشتباه را خیلی بالا می برد نکته دیگری که در استفاده از این نوع تراشه بایستی در نظر داشت این است که تعداد تراشه مورد نیاز باید انقدر زیاد باشد که جبران هزینه های تولید ماسک و غیره را بنماید. همچنین زمان قابل ملاحظه برای انجام این مراحل را توسط کارخانه سازنده نیز بایستی در نظر داشت.

نمونه ای از موارد کاربرد تراشه های FPGA :

- رمز گذاری و رمز گشایی داده ها .

- پردازنده های محاسباتی.

- پردازنده های تصویری و صوتی ( فشرده سازی، بازسازی، فیلتر و ....)

- کنترلرهای گذرگاه های CAN ، PCI و ... [6] [7]

1-4- مروری بر زبان های توصیف سخت افزاری

HDL (Hardware Description Language) روش توسعه یافته‌ای از توصیف رفتار سیستم‌های منطقی به وسیله روابط منطقی است. این زبان ها بسیاری از مشخصه های روابط منطقی و روابط حالت را در درون خود دارند. در این قسمت، بیشتر تمرکز ما بر روی VHDL است.

VHDL(VHSIC(Very High Speed Integrated Circuit)Hardware Description Language)

امروزه این زبان به عنوان استاندارد صنعتی MIL SID 454L معرفی شده است و تمامی طرح های ASIC مربوط به وزارت دفاع آمریکا باید طبق این زبان استاندارد نوشته شوند.

این زبان به عنوان قسمتی از پروژه VHSIC (مدارهای مجتمع با تکنولوژی مشخصی، تعریف و شبیه سازی نمود. زمانی که یک مدار منطقی بوسیله این زبان تعریف می گردد، می توان ان را به هر پروسه منطقی و یا بر روی ماژول های طراحی شده توسط هر یک از تولید کننده های ابزارهای منطقی انتقال داد. (VHSIC HDL) VHDL یک سیستم منطقی را به صورت ساختار بالا به پایین توصیف می کند.

برای بدست آوردن توصیفی از یک سیستم به صورت ساختار بالا به پایین، سیستم را به صورت مجموعه ای از زیر سیستم ها تقسیم می کنیم که بوسیله یک سری رابط به هم متصل می گردند. هر یک از زیر سیستم های بالایی را می توان به توابع و زیر سیستم های کوچکتر تقسیم کرد. این عمل همچنان ادامه می یابد تا به پایین ترین سطح از سیستم دست بیابیم که در این سطح هر یک از زیر سیستم ها را می توان بوسیله گیتها و بخشهای آماده دیگر طراحی نمود.

به این ترتیب، بدلیل آنکه هر یک از طبقات این ساختار منطقی به صورت یکتا مشخص شده اند.

هر یک از آنها را می توان به تنهایی شبیه سازی نمود و تابع منطقی اجرا شده بوسیله آنها را آزمایش کرده و خطاهای احتمالی را بر طرف نمود. ابتدا صحت عملکرد پایین ترین طبقه این سیستم را آزمایش کرده و با ترکیب زیر سیستم های پایین تر به زیر سیستم های پیچیده تر می رسیم تا جاییکه به طرح سیستم مورد نظر که در بالاترین طبقه این ساختار وجود دارد برسیم.

پس از انجام این عمل، به مرحله ترکیب می رسیم که در آن کل طرح را پیاده کرده و سپس برای بدست آوردن پارامترهای زمانی آن، عمل شبیه سازی را انجام می دهیم. [7]

1-5- نرم افزارهای طراحی تراشه های FPGA

از جمله شرکتهای فعال در زمینه نرم افزارهای طراحی تراشه های FPGA می توان از ALTERA نام برد که عرضه کننده مجموعه نرم افزار MAXPlus می باشد. این مجموعه به عنوان ورودی خود توصیف مدار را به زبانهای عمومی VHDL و Verilog HDL و یا زبان اختصاصی ALTERA یعنی AHDL می پذیرد. از بین دیگر فعالان این زمینه می توان از شرکتهای ACTEL ، ATMEL و Xilinx نام برد.

فصل دوم

مروری بر کارهای انجام شده

2-1- مقدمه

در این فصل مروری بر استفاده از زبان های توصیف سخت افزاری و تراشه های FPGA در طراحی پردازنده ها فیلترها و دیگر مدارات دیجیتالی خواهیم داشت.

بسیاری از پردازنده ها، پردازشگرهای با کاربرد خاص، پردازشگرهای کمکی (Coprocessor)، کنترلرهای گذرگاه های مختلف اعم از USB ،PCL و .... را می توان به صورت بهینه بر روی تراشه های FPGA پیاده سازی نمود. علاوه بر این می توان در صورتی که نیاز باشد اصلاحاتی بر روی آنها انجام داد و مطابق با شرایط لازم طراحی را تغییر داد. به عنوان نمونه میکرو کنترلر مقاوم شده در برابر تشعشع از جمله پردازنده های اصلاح شده است که در بخش اول به آن اشاره خواهیم نمود. البته لازم است به ساختمان پردازنده ای که می خواهیم آن را اصلاح نمائیم آگاهی کامل داشته باشیم.

علاوه بر این مدارهای ویژه مانند فیلترهای دیجیتال از قبیل FIR ، IIR ، Wavelet ، فیلترهای غیر خطی، وفقی با استفاده از زبان VHDL و تراشه های FPGA قابل ساخت هستند. اکثر توابعی که در الگوریتم های پردازش سیگنال اعم از صوت و تصویر مانند مبدلهای DCT ، FFT سیستم های تعیین موقعیت، آشکارسازهای لبه تصویر و ... مورد استفاده قرار می گیرند را می توان به این روش طراحی نمود. کنترلرهای وقفه، DMA و انواع کنترلرهای گذرگاه ها نیز به صورت بهینه شده و اصلاح یافته بر روی تراشه های FPGA قابل پیاده سازی هستند.

برخی از دانشمندان مترجم هائی تهیه نموده اند که با استفاده از این مترجم ها می توان الگوریتم های پردازش تصویر و صوت را که با استفاده از زبانهای سطح بالا مانند C و یا محیط های شبیه سازی مانند مطلب تهیه گشته اند به زبان VHDL تبدیل نمود. در بخش آخر به معرفی یکی از این مترجم ها خواهیم پرداخت.

2-2- میکرو کنترلر مقاوم شده در برابر تشعشع

مقاومت در برابر خطا(Fault - Tolerance ) و قابلیت اعتماد بالا از مشخصات ضروری صنایع نظامی می باشند. مدارات دیجیتال بکار گرفته شده در صنایع هوا فضا تحت تاثیر انواع تشعشعات قرار می‌گیرند. یک روش کاهش خطا به منظور مقاوم شدن در برابر تشعشع استفاده از تکنیک کد همینگ (Hamming) می باشد.

یکی از میکرو کنترلرهای دیجیتالی که بیشتر در این صنایع بکار گرفته می شود خانواده میکرو کنترلر 8051 است. این تراشه را که بلوک دیاگرام ساختمان آن در شکل (2-1) نشان داده شده است با استفاده از زبان توصیف سخت افزاری VHDL می توان بوسیله تکنیک کد همینگ نسبت به تشعشع مقاوم نمود.

شکل(2-1) بلوک دیاگرام ساختمانی میکرو کنترلر 8051

همان طور که در شکلهای (2-2) تا (2-5) نشان داده شده است این تکنیک به رجیسترهای مسیر داده، واحد کنترل، ماشین حالت و حافظه قابل اعمال می باشد.

شکل (2-3) اعمال کد همینگ به واحد کنترل و ماشین حالت

نتایج حاصل از اعمال این تکنیک در جدول (2-1) نشان داده شده است.

909 CLBs used

Full protected

8051-8bit

جدول (2-1) نتایج حاصل از اعمال همینگ کد

ملاحظه می شود که پیاده سازی 8051 مقاوم شده با استفاده از CLB 909 (Configurable Logic Block) قابل انجام م باشد. این روش را می توان بر روی بسیاری از میکرو کنترلرها و میکروپروسسورها اعمال نمود[8].

2-3- کانولوشن کننده های (Convolvers) دو بعدی

کانولوشن کننده های دو بعدی در پردازش تصویر به منظور اعمال فیلتر، تشخیص لبه (Edge Detection) ، درون یابی (Interpolation) و واضح نمودن (Sharpening) بسیار موثر هستند به عنوان نونه، عمل یک کانولوشن کننده که لبه های یک تصویر را برای خروجی بر جسته و واضح (Sharpen) می نماید Edge Enhancement نامیده می شود.

کانولوشن کننده داده های تصویری را در قطعات کوچک (مثلا پنجره های 3×3) همانند شکل (2-6) مورد پردازش قرار می دهد.

3	2	1
6	5	4
9	8	7

شکل (2-6) پنجره 3×3 برای عمل کانولوشن

بلوک دیاگرام یک کانالوشن کننده دو بعدی در شکل (2-7) نمایش داده شده است . [9] [10]

در شکل فوق x نمایشگر یک پیکسل از تصویر می باشد.

2-4- فیلترهای دیجیتال

فیلتر های دیجیتال از پر کاربردترین اجزا در پردازش سیگنال های دیجیتال می باشند. کار یک فیلتر حذف قسمتهای نامطلوب یک سیگنال یا استخراج سیگنال هایی در محدوده فرکانسی خاص می باشد. به عبارت دیگر فیلتر فرکانس های مشخصی از یک سیگنال را انتخاب و سپس حذف و یا تغییر می دهد. این کار به منظور کاهش نویز و یا شکل دادن به طیف سیگنال انجام می گیرد.

بیشتر فیلترهای قدیمی در کاربردهای DSP با بکارگیری پردازنده های DSP ویژه پیاده سازی می‌شدند. این پردازنده های DSP قادر به انجام عملیات ضرب و ذخیره اطلاعات با سرعت بالا هستند ولی دارای محدودیت در پهنای باند می باشند. فقط تعداد معینی عملیات قبل از ورود نمونه بعدی توسط این پردازنده ها قابل انجام می باشند که در نتیجه محدود کننده پهنای باند است. پردازنده های DSP به صورت ذاتی ترتیبی می باشند و بنابراین DSP هایی که از یک پردازنده بهره می برند قادر به انجام یک عمل بر روی یک مجموعه داده در هر زمان می باشند. این مسئله باعث محدودیت در فرکانس کلی سیستم می شود. فیلترهای بر پایه FPGA با معماری خطی لوله ای موازی پیاده سازی می شوند که باعث افزایش عملکرد کلی سیستم می گردد. پیاده سازی با FPGA همچنین امکان ارزیابی دقیق در تمام مراحل الگوریتم را امکان پذیر می سازد. موارد ذکر شده عمده ترین تفاوت های بین یک فیلتر بر پایه FPGA با متناظر DSP آن می‌باشد.

پیاده سازی فیلترهای دیجیتال با فرکانس نمونه برداری چند مگا هرتز با بکارگیری DSP های استاندارد غالبا دشوار است و گران تمام می شود. امکان بالقوه پردازش موازی و برنامه ریزی مجدد FPGA ها را به یک راه حل ایده آل تبدیل می کند. قابلیت برنامه ریزی مجدد. تغییر در فیلتر در هر زمان را امکان پذیر می سازد [11].

2-4-1- فیلترهای با پاسخ ضربه محدود(FIR)

فیلترهای با پاسخ ضربه محدود (FIR) در طراحی فیلتر پایین گذر، کانولوشن تصویر، انتخاب باند، عدم همپوشانی(Anti Aliasing)، تخمین، درون یابی و بسیاری دیگر از سیستم های پردازش سیگنال دیجیتال (DSP) کاربرد فراوان دارند. تراشه های FPGA برای پیاده سازی فیلترهای FIR بسیار ایده آل هستند. معماری یک فیلتر FIR در شکل (2-8) نشان داده شده است.

فیلتر صفحه قبل دارای هشت رجیستر هشت بیتی است. خروجی هر رجیستر را با x (n) نشان می‌دهیم. معادله این فیلتر عبارت است از :

یک فیلتر FIR با پاسخ فاز خطی، دارای ضرائب متقارن است. این تقارن اجازه می دهد که x(n) های متقارن با یکدیگر جمع شود قبل از اینکه آنها بوسیله ضرایب ضرب شوند. در این صورت طراحی به صورت شکل (2-9) حاصل می شود [12] [13].

نتایج حاصل از پیاده سازی در جدول (2-2) نشان داده شده است.

2-4-2- فیلتر با پاسخ ضربه نامحدود (IIR)

این فیلتر در طیف وسیعی از سیستم های پردازش سیگنال استفاده می گردد از جمله کاربردهای این فیلتر در پردازش صوت و تصویر دیجیتال، تعیین وضعیت (Conditioning) و فیلتر نمودن کانال انتخابی است.

بلوک دیاگرام فیلتر IIR در شکل (2-10) نشان داده شده است.

فیلتر IIR ، biquad مرتبه دوم با معادلات زیر را می توان برای ساختن فیلترهای IIR مرتبه بالاتر استفاده نمود.

خروجی فیلتر y

ورودی فیلتر x

پارامترهای ثابت a , b

نتایج حاصل از پیاده سازی در جدول (2-3) نشان داده شده است. [14] [15]

30	Maximum Sample rate (MSPS)
29 %	Percentage of EPF 10k50Device Utilized

جدول (2-3) نتایج حاصل از پیاده سازی فیلتر IIR

2-4-3- فیلترهای Wavelet متقارن

با استفاده از توابع Wavelet سیگنالهای داده به مولفه های فرکانسی متفاوت تجزیه می گردد. این توابع برای نمایش و تقریب سیگنالهای غیر پیوسته کاربرد دارند. ضرایب Wavelet را با استفاده از تعداد زیادی فیلتر بالاگذر و پایین گذر می توان محاسبه نمود. مطابق شکل (2-11) در هر مرحله فیلتر پاین گذر سیگنال را هموارتر می سازد و فیلتر بالاگذر کلیه اطلاعات سیگنال را به صورت مقیاس بندی شده ارائه
می نماید.

در مواردی که توابع Wavelet برای فشرده سازی تصویر بکار می رود فیلترهای Wavelet متقارن مناسب هستند زیرا این فیلترهای در لبه های تصویر اعوجاج کمتر و فشرده سازی بالاتری را فراهم می‌نمایند. یکی از انوع فیلترهای متقارن که کاربرد بیشتری دارد در شکل (2-12) نشان داده شده است.

نقش بازیگران منطقه ای و فرا منطقه ای در تداوم تنش در روابط ایران و جمهوری آذربایجان

فهرست مطالب

فصل اول:کلیات پژوهش... 1

1-1– مقدمه. 2

2-1- طرح و تبیین مساله. 2

1-3- پرسش های پژوهش... 3

1-4- فرضیه پژوهش... 3

1-5- متغیرهای پژوهش... 4

1-6- هدف پژوهش... 4

1-7- اهمیت و ضرورت پژوهش... 4

1-8- پیشینه پژوهش... 4

1-9- تعریف مفاهیم. 12

1-9-1- ژئوپلیتیک... 12

1-9-2- سیاست خارجی.. 13

1-9-3- قفقاز جنوبی.. 13

1-9-4- ایدئولوژی.. 14

1-10- روش پژوهش... 15

1-11- موانع و محدودیت های پژوهش... 15

1-12- سازماندهی پژوهش... 15

فصل دوم چارچوب نظری :سیاست خارجی.. 17

2-1- مقدمه. 18

2-2- هدفگذاریدرسیاستخارجی.. 18

2-2-1- مبنایهدفگذاریچیست؟. 19

2-3- انواعاهدافدرسیاستخارجی.. 21

2-3-1- انواعاهدافازمنظرزمان. 21

2-3-1-1- اهدافکوتاهمدت.. 21

2-3-1-2-اهدافمیانمدت.. 21

2-3-1-3- اهدافبلندمدت.. 22

2-3-2- انواعاهدافازمنظرموضوعی.. 22

2-3-2-1- اهدافاقتصادی- مالی.. 22

2-3-2-2- اهداففرهنگی- ایدئولوژیک... 24

2-3-2-3- اهدافامنیتی- دفاعی؛26

2-3-3- انواعاهدافازمنظرگستردگیوشمول. 27

2-3-3-1-اهدافعام. 27

2-3-3-2- اهدافخاص... 27

2-3-4- جمعبندیهدفگذاریدرسیاستخارجی.. 28

2-4- تعییناستراتژیدرسیاستخارجی.. 29

2-5-جمع بندی.. 29

فصل سوم : روابط ایران و جمهوری آذربایجان. 31

3-1- طرح بحث.. 32

3-2- تاریخچه روابط.. 33

3-3- عوامل همگرا ساز. 34

3-3-1- برخورداری از دین و فرهنگی مشترک.. 34

3-3-2- اشتراکات تاریخی و فرهنگی.. 34

3-3-3- ظرفیت های اقتصادی و ژئوپلتیکی.. 35

3-4- عوامل واگرا ساز. 35

3-4-1- دریای خزر. 35

3-4-2- قره باغ. 36

3-4-3-مسائل مذهبی و سیاسی.. 37

3-4-5- روابط با اسرائیل.. 38

3-5- تاثیر روابط جمهوری آذربایجان با دیگر قدرت ها بر روابط با ایران. 40

3-6- جمع بندی فصل.. 41

فصل چهارم: قدرتهای منطقهای در منطقه قفقازجنوبی.. 43

4-1-ترکیه. 44

4-1-1- طرح بحث.. 44

4-1-2- سیاست خارجی ترکیه. 45

4-1-3- روابط ترکیه با جمهوری آذربایجان. 47

4-1-4- رقابت های ایدئولوژیک در منطقه. 51

4-1-5- رقابت اقتصادی.. 52

4-2- روسیه. 57

4-2-1- طرح بحث.. 57

4-2-2- سیاست خارجی روسیه. 58

4-2-3- روابط روسیه و جمهوری آذربایجان. 62

4-2-4- رقابت های ایدئولوژیک در منطقه. 64

4-2-5- رژیم حقوقی دریای خزر. 66

4-3- جمع بندی فصل.. 68

فصل پنجم: قدرتهای فرامنطقهایدر قفقاز جنوبی.. 70

5-1-اسرائیل.. 71

5-1-1- طرح بحث.. 71

5-1-2- سیاست خارجی اسرائیل.. 72

5-1-3- روابط اسرائیل با آذربایجان. 75

5-1-4- رقابت های ایدئولوژیک... 79

5-1-5- رقابت اقتصادی.. 82

5-2-آمریکا84

5-2-1- طرح بحث.. 84

5-2-2- سیاست خارجی آمریکا85

5-2-3- روابط آمریکا و جمهوری آذربایجان. 88

5-2-4- رقابتهای ایدئولوژیک... 90

5-2-5- رقابت های اقتصادی.. 92

5-3- جمع بندی فصل.. 93

فصل ششم: فرجام. 96

1-6- بحث و نتیجه گیری.. 97

فهرست منابع. 104

چکیده

نقش بازیگران منطقه ای و فرا منطقه ای درتداوم تنش در روابط ایران و جمهوری آذربایجان

عبدالله بائی لاشکی

منطقه قفقاز­جنوبی به دلیل شرایط خاص جفرافیایی و مسائل سیاسی، تاریخی، نظامی و جامعه شناسانه از نقاط مهم و در عین حال بحران خیز جهان محسوب می شود. این منطقه به عنوان یک منطقه استراتژیک همسایه، اهمیت و اولویت بالایی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران دارد. روند تحولات در منطقه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد جمهوری های جدید به گونه ای بوده که رقابت شدیدی جهت نفوذ در منطقه به وجود آمده است. در این میان جمهوری آذربایجان به عنوان یکی از کشور های مهم منطقه به دلیل برخورداری از موقعیت ژئوپلتیکی خاص آن و منابع غنی انرژی صحنه رقابت شدیدی میان قدرت های منطقه ای و فرا منطقه ای بوده است. با توجه به مشترکات مذهبی- تاریخی و همسایگی آن با ایران انتظار می رفت دو کشور روابط متعادلی را تجربه کنند ولی روابط آنها همواره با تنش همراه بوده است. دراین نوشتار سعی می شود به چرایی این موضوع پرداخته شود و به این سوالات پاسخ داده شود که علی رغم وجود مشترکات فراوان میان ایران و جمهوری آذربایجان، چه عواملی سبب شد در بیست سال گذشته دو کشور روابط تنش آلودی را تجربه کنند؟ اهداف و منافع قدرت های منطقه ای و فرا منطقه ای در منطقه قفقاز چگونه بر روابط دو کشور تاثیر گذاشت؟، پاسخ داده شود. که فرضیه این نوشتار فرضیه این پژوهش سیاست ها و اهداف قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای را اصلی ترین عمال شکل گیری و تداوم تنش در روابط دو کشور معرفی می کند. دامنه این نوشتار کشورهای ترکیه و روسیه به عنوان بازیگران مهم منطقه ای و آمریکا و اسراییل به عنوان بازیگران فرا منطقه ای را در بر می گیرد.

واژگان کلیدی:

ایران، جمهوری آذربایجان، قفقاز جنوبی، قدرتهای منطقه ای و فرامنطقه ای، ایدئولوژی

Abstract

The region of southern Caucasus is considered as a critical and significant area of the world due to its specific geographical, political, historical and military issues. This region is of high significance and priority for Iran’s foreign policy because of its strategic position and neighborhood. The process of changes in the mentioned region after the collapse of Former Soviet Union and making new republics was in way that there had been severe competitions to enter this area. Meanwhile, Azerbaijan Republic, as one of the important countries of the area, was the focus of competitive attention of regional and trans-regional powers due to its specific geopolitical conditions and rich sources of energy. Regarding the religious-historical commonalities and its neighborhood with Iran, it was expected that the two countries undergo balanced relationships; however, their relationships always faced kind of tensions. The present study made an attempt to investigate the how of this tension, and it was aimed to answer these questions that what the reasons of this tense relationships in the past twenty years were despite of large amount of commonalities between Iran and Azerbaijan? How the purposes and interests of regional and trans-regional powers affected in Caucasus between the two countries? It was hypothesized that policies and purposes of regional and trans-regional powers were regarded as the main reason of continuing and performing tension in the relationships of the two countries. The present study is concerned with Turkey and Russia as regional significant actors and USA and Israel were considered as trans-regional powers.

Keywords:

Iran, Azerbaijan Republic, southern Caucasus, regional and trans-regional powers, ideology

فصل اول:

کلیات پژوهش

2-1- طرح و تبیین مساله

ایران و جمهوری آذربایجان به اقتضای ملاحظات ژئوپلتیکی و به اعتبار اشتراکات تاریخی و فرهنگی در یکصد سال اخیر ارتباطات و مراودات نزدیکی با یکدیگر داشته اند، این ارتباط و تعامل چه در دوران وابستگی سیاسی جمهوری آذربایجان به اتحاد شوروی به عنوان یکی از اجزای جنوبی این کشور و چه در دوران حیات و موجودیت مستقل آن به عنوان یک واحد سیاسی، همواره بخش مهمی از گستره روابط خارجی دو طرف را تشکیل داده است. به همین دلیل بررسی روابط خارجی ایران در سال­های گذشته نسبت به مناطق پیرامونی و همجوار بدون بررسی جامع و کامل روابط این کشور با جمهوری آذربایجان امکان پذیر نخواهد بود. در واقع درک صحیح ملاحظات سیاست خارجی ایران در سال­های گذشته و عوامل تاثیر گذار بر آن در حوزه روابط با مناطق همجوار مستلزم بررسی روابط این کشور با جمهوری آذربایجان است. چرا که این جمهوری یکی از مهم ترین همسایگان شمالی کشور محسوب می­شود و در حال حاضر نیز حجم قابل توجهی از ظرفیت سیاست خارجی ایران به این کشور اختصاص یافته است. البته طبیعی است که تا قبل از فروپاشی شوروی محدودیت­های ناشی از عدم استقلال در حوزه سیاست خارجی در جمهوری آذربایجان از یک طرف و تلاش حکومت شوروی در زمینه جداکردن جمهوری های منطقه آسیای مرکزی از هویت دینی و تاریخی خود مشکلات فراوانی را برای توسعه روابط ایران و جمهوری آذربایجان پدید آورده بود. پس از فروپاشی شوروی و به استقلال رسیدن جمهوری آذربایجان توانایی مناسبی برای بسط روابط دو طرف به وجود آمد. با این حال وجود پاره ای مسائل و ملاحظات سیاسی در کنار نقش منفی و مداخله جویانه کشورهای خارجی به مثابه متغییرهای بازدارنده مانع از توسعه کامل روابط دو کشور تا حد تکمیل نهایی ظرفیت این روابط در سال­های اخیر شده است. دو کشور در زمینه­های رژیم حقوقی دریای خزر، مساله ناگرنو قره باغ، مسائل امنیتی منطقه، حضور اسرائیل در منطقه و اتهاماتی که دو طرف در زمینه جاسوسی به یکدیگر وارد می کنند، دچار اختلاف هستند. از سوی پس از فروپاشی شوروی و رقابت به وجود آمده در این منطقه پای بسیاری از قدرت­ها را در این منطقه باز کرد که به نوعی سبب شکل گیری رقابتی شدید در منطقه گشت. در این میان کشور جمهوری آذربایجان به لحاظ منابع انرژی و همسایگی با روسیه و ایران و دریای خزر از اهمیت بیشتری برخوردار گردید. در این نوشتار سعی می گردد به بررسی قدرت­های حاضر در منطقه و روابط آنها با جمهوری آذربایجان و تاثیر این روابط در روابط ایران و جمهوری آذربایجان پرداخته شود.

1-3- پرسش های پژوهش

علی رغم وجود مشترکات فراوان میان ایران و جمهوری آذربایجان، چه عواملی سبب شده در بیست سال گذشته دو کشور روابط تنش­آمیزی را تجربه کنند؟

اهداف و منافع قدرت­های و فرا­منطقه­ای در منطقه قفقاز چگونه بر روابط دو کشور تاثیر گذاشت؟

1-4- فرضیه پژوهش

فرضیه این پژوهش سیاست­ها و اهداف قدرت­های منطقه­ای و فرامنطقه­ای را اصلی ترین عامل شکل گیری و تداوم تنش در روابط دو کشور معرفی می­کند.

1-5- متغیرهای پژوهش

الف. متغیرمستقل: تنش در روابط ایران و جمهوری آذربایجان

ب. متغیر وابسته: بازیگران منطقه­ای و فرامنطقه­ای

1-6- هدف پژوهش

از آنجا که منطقه قفقاز جنوبی پس از فرو پاشی اتحاد شوروی دارای اهمیت فراوانی شده است و بازیگران زیادی وارد این منطقه شده اند، بررسی روابط کشورهای این منطقه با ایران دارای اهمیت است. در این بین جمهوری آذربایجان به دلیل مشترکات فراوان با ایران دارای اهمیتی دو چندان است. در این نوشتار نگارنده در پی بررسی تنش­های روابط ایران و جمهوری آذربایجان است و اینکه قدرت­های منطقه­ای و فرامنطقه­ای حاضر در منطقه قفقاز جنوبی، چگونه روابط دو کشور را تحت تاثیر خود قرار می دهند.

1-7- اهمیت و ضرورت پژوهش

درک و شناخت صحیح از روابط بین ایران و جمهوری آذربایجان و نقش قدرت­های منطقه­ای و فرا منطقه­ای درروابط بین دو کشور و اهمیت منطقه قفقاز جنوبی می تواند در جهت به کار گیری سیاست خارجی کارآمد، در این روابط موثر باشد. در این راستا بررسی نقش قدرت­های منطقه­ای و فرامنطقه­ای که با به کارگیری و استفاده از اختلافات و تنش­های موجود میان ایران و جمهوری آذربایجان در صدد هستند تا نقش ایران را در منطقه مهم قفقاز جنوبی کم­رنگ کنند، ضروری می باشد. کشور جمهوری آذربایجان به دلیل هم مرز بودن، مشترکات تاریخی و مذهبی با ایران و منابع قابل توجه انرژی می تواند از لحاظ ژئوپلتیکی و ایدئولوژیکی هم فرصت به شمار آید و هم تهدید. از طرف دیگر علاقه نویسنده به مسائل منطقه قفقاز جنوبی سبب گردیده که به این موضوع پرداخته شود.

1-8- پیشینه پژوهش

هدف هر پژوهش، یا پر کردن خلا و کاستی­هاست و یا در جهت رفع عیب و نقص نوشته­های دیگران می کوشد. بر این اساس نگارنده در جریان بررسی منابع و کتاب نامه­ها متوجه فقدان یک منبع مستقل در زمینه مورد مطالعه شد. به طوری که با وجود منابع فراوان در مورد منطقه قفقاز جنوبی و روابط میان ایران و جمهوری آذربایجان و بررسی ابعاد مختلف سیاسی، حقوقی و تاثیرات عوامل واگراساز درونی بین دو کشور، نقش و تاثیری که بازیگران منطقه­ای و فرا منطقه­ای در روابط دو کشور دارند به طور مجزا مورد بررسی قرار نگرفته است و اگر مطالبی هم در این زمینه وجود دارد به صورت پراکنده و در لابه لای کتب و مقالات بوده و کار پژوهش را دشوار می کند. از این رو با علم به این کاستی ها موضوع مذکور برگزیده و بررسی شد. مقالات زیادی در این زمینه به رشته تحریر درآمده که تعدادی از آنها به شرح زیر است:

دکتر الهه کولایی و قاسم اصولی در مقاله­ای تحت عنوان چگونگی تغییر روابط امنیتی شده ایران و جمهوری آذربایجان که در سال 1391 به چاپ رسیده است به این موضوع می پردازد که پسازفروپاشیاتحادشورویوتغییردرژئوپلیتیکمناطقشمالیایران،جمهوریآذربایجاناهمیتفزایندهایدرسیاستخارجیایرانپیداکردهاست.بهدلیلهمسایگیوپیوندهایتاریخیوفرهنگی،ایندوکشورنمیتوانندنسبتبهمسائلامنیتییکدیگربیتوجهباشند.درروابطایرانوجمهوریآذربایجانعواملهویتبخشگوناگونیوجودداردکهجهتگیریدوکشورنسبتبههمراشکلمیدهد.سؤالیکهنویسندگان در این مقاله بیان می کنند ایناستکهازسال1995چهعواملیسببامنیتیشدنروابطایرانوجمهوریآذربایجانشدهاست؟نویسندگان در این نوشتار به این نتیجه می رسند که مجموعهایازعواملمادی،عواملارزشیوهنجاری،اسلامسیاسیدرایران،سرشتغیردینیرژیمجمهوریآذربایجان،هویتقومی،همسوییآذربایجانباماهیتاجتماعینظامبینالملل،امنیتیشدنروابطدوکشورراازسال 1995 سببشدهاست.

مقاله ارزیابی روابط ایران و جمهوری آذربایجان در قرن بیستم که توسط مهدی امیری در سال 1385 در ژورنال علوم سیاسی به چاپ رسیده است، به این موضوع اشاره می کند که، بررسی تحولات سیاست خارجی ایران در دوره معاصر، پرداختن به کیفیت روابط با کشور های همسایه از اهمیت اساسی برخوردار است. در این میان جمهوری آذربایجان به عنوان همسایه شمالی چه در دوران ادغام دراتحاد شوروی و چه از زمان استقلال از این اتحادیه همواره اهمیت فزاینده ای در معادلات سیاست خارجی ایران داشته است. اگر­چه تا قبل از فروپاشی شوروی محدودیت های ناشی از عدم استقلال آذربایجان امکان محدودی را برای توسعه تعاملات دو طرف فراهم می کرد، اما استقلال این جمهوری از شوروی زمینه های مناسبی را برای بسط روابط تهران و باکو به وجود آورد. در همین راستا نقش آفرینی متغییرها و عواملی مانند برخورداری از مشترکات تاریخی و فرهنگی یا وجود پتانسیل مناسب برای همکاری اقتصادی به عنوان محرکه های گسترش روابط دو طرف قلمداد می شد. در عین حال فرایند توسعه روابط آنها با موانع و عوامل بازدارنده مهمی مانند تفاوت در ماهیت حکومت­های دو کشور، تداوم اختلافات در مورد رژیم حقوقی دریای خزر و برخورداری از جهت گیری­های متفاوت ژئوپلتیکی همراه بوده است. در نهایت به این نتیجه می رسد که این موانع نقش موثری در عدم توسعه حداکثری روابط ایران و جمهوری آذربایجان داشته اند.

دکتر ام البنین چابکی در مقاله ای تحت عنوان چالش­های روابط ایران و جمهوری آذربایجان در سال 1388 در ژورنال مطالعات اوراسیا ی مرکزی به چاپ رسانده است به این نکات اشاره می کند که روابط ایران و جمهوری آذربایجان با وجود زمینه­های متعدد همکاری از ابتدای دهه 1990 که این کشور به استقلال دست یافت تا به امروز، با چالش­هایی همراه بوده است. نویسنده در این مقاله به دنبال پاسخ این پرسش است که عامل اصلی به چالش کشیده شدن روابط تهران و باکو چیست؟ ایشان برای بررسی روابط دو کشور از چارچوب سازه انگاری بهره برده و به بررسی روابط اقتصادی و سیاسی دو کشور پرداخته است. در انتهای این مقاله نویسنده به این نتیجه می رسد که چالش گر اصلی روابط تهران – باکو نگرش امنیتی است که دو کشور نسبت به یکدیگر دارند.

تحلیل ساختار ژئوپلتیکی حاکم بر روابط دو جانبه ایران و جمهوری آذربایجان از سال 1991 تا 2010 با رویکرد جغرافیای برساخته گرایی عنوان مقاله ای است که در سال 1390 توسط رسول افضلی ،مصطفی رشیدی، افشین متقی در ژورنال پژوهش­های جغرافیای انسانی به چاپ رسیده است. نویسندگان در این مقاله به این موضوع می پردازند که پسازفروپاشیاتحادجماهیرشورویسوسیالیستیدردهه1990واستقلال کشورهایتحتسیطرهآن،ایراندرمرزهایشمالوشمال شرقیخود؛یعنیآسیایمرکزیوقفقازبا کشورهاینوظهوریهمسایهشد.یکیازاینکشورهاجمهوریآذربایجاناستکهروابطبینایرانواینکشوربهدلایلبسیاریاهمیّتداردوانتظارمیرفتدرآینده،بیندوکشورروابطبیشتریرامشاهدهکنیم.اماباوجودفرصت­هاومزیت­هایفراوانبرایافزایشهمکاری،درعملشاهدروابطسطحپایین،عادیوگاهروبهتعارضوآشفتگیهستیم.بنابراینتلاش کردند تا بانگاهیبرساختگرایانهبهفهمودرکیازساختارژئوپلیتیکیحاکمبرروابطدوجانبهایرانوجمهوریآذربایجاندستیابند.ازاینرودنبالسوال را مطرح کردند کهساختارژئوپلیتیکیحاکمبرروابطدوجانبهایرانوجمهوریآذربایجانچگونهوتحتتاثیرچه فرایندهاییبرساختهشدهاست؟ در ادامه آنها به این نتیجه می رسند که فرایند های واگرا ساز بیشتر و گسترده تر از فرایندهای همگرا سازباشند، آشفتگی در ساختار ژئوپلتیکی حاکم بر روابط دو جانبه بیشتر است.

تحلیل و بررسی همپوشی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در تعامل با جمهوری آذربایجان با واقعیت­های ژئوپلتیک، مقاله ای است که توسط پیروز مجتهد زاده، رضا حسین پوریان و یدالله کریمی پور در سال 1386 در فصلنامه مدرس علوم انسانی به چاپ رسیده است. در این مقاله، نویسندگان بهایننتیجهرسیدهاند کهسیاستعدمسازشجمهوریآذربایجانوتاحدودیعدماستراتژیمدونوهدفمندازطرفایرانباعثشدهاستتاواقعیتهایژئوپلیتیکوجغرافیاییمثبتوپیوند دهنده،نظیرهمسایگی،اشتراک مذهبی،تجانسجمعیتی،منافعمشترک،وابستگی­هایجغرافیاییوژئوپلیتیکواشتراکاتفرهنگیوتاریخیو ... بهحدکافینتوانندروابطنزدیکیبینطرفینایجادکنند.همچنینیافته های نویسندگان نشان می دهد کههرچنداینمسألهتاحدودیازطرفایرانباتوجهبهمواضعتندناسیونالیستیوپافشاریبرسیاستعدمسازشازسویآذری­هاقابلدرکمی باشد،اماجمهوریآذربایجاندرمورداستراتژیسیاستخارجیخوددرقبالجمهوریاسلامیایران،هیچدلیلمنطقیوواقع بینانه ایکهبتوانسیاستعدمسازشاینجمهوریرابراساسآنقابلتوجیهکرد،تاکنونارائهنکردهاست.درنهایت،مقالهفوقهدفکلیواستراتژیذیلرابرای سیاست خارجی ایران درمقابلجمهوریآذربایجانپیشنهادمی کند:هدفکلیسیاستخارجیجمهوریاسلامیایراندرتعاملباجمهوریآذربایجانبراساسواقعیت­هایژئوپلیتیکوجغرافیاییموجودبیندوکشورپایه ریزیشود،استراتژیتوسعهروابطمتقابلبراساسحسنهمجواریازطریقآگاهیودرکدرستازوابستگی­هایمتقابلژئوپلیتیک،علایقژئوپلیتیک،اهدافومنافعملیمشترکوعلایقسایربازیگرانمؤثردرروابطفیمابین،همچنیناعتمادسازیبهسمتتقویتوتعمیقروابطوسیاستخارجیدوکشوربراساسواقعیت­هایژئوپلیتیک.

مرتضی باغیان زارچی و میثم لهراسبی در مقاله ای تحت عنوان روابط ایران و روسیه و تعیین رژیم حقوقی دریای خزر که در سال 1390در ژورنال راهبرد یاس به چاپ رسید، به بررسی روابط ایران و روسیه پرداخته و به طور غیر مستقیم به تاثیر روسیه در روابط ایران و جمهوری آذربایجان پرداخته اند. نویسنگان در این مقاله به این موضوع اشاره دارند که مسألهتعیینرژیمحقوقیدریایخزرازجملهمباحثیاستکهبعدازفروپاشیشورویموردتوجهجدیقرارگرفتهاست.دراینمیانهمنقشکشورهایساحلیوهمنقشقدرتهایفرامنطقه ایحایزاهمیتاست.اینمقالهباعنوانروابطایرانوروسیهوتعیینرژیمحقوقیدریایخزرمطرحشدهوسهفرضیهدرآنموردبررسیقرارگرفتهاستکهدوموردآنفرضیهفرعیاستویکموردآنیعنیحضورقدرت­هایفرامنطقه ایوعقب نشینیایرانوروسیهازمواضعاولیه شانمبنیبراستفادهمشترکازدریابهتقسیمآن،فرضیهاصلیاست.متناسببااینفرضیهشاخص­هاییهمچونگسترشناتوبهسمتشرقوحضوردرمنطقهدریایخزر،حضورآمریکادرمنطقه،حضوراتحادیهاروپادرمنطقه،عقبنشینیایرانازاستفادهمشترکازدریابهتقسیمآنوعقبنشینیروسیهازاستفادهمشترکازدریابهتقسیمآنموردبررسیقرارگرفتهاست.نهایتاًباآوردنگروهشاهددوفرضیهفرعی،ردشدوفرضیهاصلیباتوجهبهدادههاییکهآوردهشده،تأییدگردید.

تاثیر روسیه بر روند سیاست خارجی جمهوری های قفقاز که توسط رضا فیروزی در سال 1389 در فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز به چاپ رسید به این نکات می پردازد که در سال­های اخیر روابط روسیه و کشور های حوزه جنوبی این کشور دچار تحول گردید. اگر چه روسیه به ایفای نقش اصلی خود در این منطقه ادامه می دهد، اما توسعه فعالیت کشورهای منطقه و فرامنطقه­ای به ویژه ایالات متحده و ناتو در حوزه حیاتی روسیه که این کشور از آن تحت عنوان خارج نزدیک نام می برد، چالش­های جدیدی را در مقابل مسکو قرار داده است. این کشور برای مقابله با این چالش­ها و برای تامین امنیت ملی و منافع حیاتی خود سعی در ایجاد یک راه حل مناسب و با هزینه کمتر دارد. مسکو با توجه به این که در شرایط جدید نمی تواند همه رقبا را از عرصه سیاسی آسیای مرکزی و به ویژه قفقاز حذف نماید، سیاست و تاثیرگذاری آن به سمتی رفته یا خواهد رفت که راهبردهای رقبا به نتایج مورد انتظار دست نیابند. همچنین در این زمینه این کشور سعی می کند که از موقعیت برتر اقتصادی، سیاسی، نظامی خود در منطقه در جهت کنترل رفتار و سیاست خارجی جمهوری های قفقاز در راستای کم رنگ کردن حضور عواملی که در نظر روس­ها با منافع و امنیت ملی این کشور سازگاری ندارند، استفاده نماید و بدین وسیله در همگرایی کشورهای منطقه با ساختار های سیاسی و امنیتی غرب تاخیر و مانع ایجاد نماید.

سیاست اقتصادی روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز ( با تاکید بر انرژی ) که توسط امیر محمد سوری در سال 1388 در ژورنال دیپلماسی اقتصادی به چاپ رسیده است به این نکته می پردازد که روسیه به دلیل تغییر نگرش­های خود در زمینه رویکردها و سیاست ها، توجه ویژه ای به کشور های آسیای مرکزی و قفقاز داشته است. به همین دلیل تلاش های بسیاری برای تحکیم روابط سیاسی و اقتصادی با کشورهای منطقه برقرار ساخته است. اما بیشتر تلاش های روسیه در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز به دلیل ضعف ساختارهای اقتصادی اساساً متمرکز بر انرژی است. در همین راستا شرکت های نفت و گاز روسیه تسلط انحصاری خود را در منطقه تحکیم بخشیده و با مسیرهای بدیل بسیار مخالفت می کند.

دکتر فرهاد عطائی به همراه حسن شکاری و حمیدرضا عزیزی در مقاله ای تحت عنوان سیاست خارجی حزب عدالت و توسعه ترکیه در قفقاز جنوبی که در سال 1390 در ژورنال راهبرد به چاپ رسیده است به بررسی روابط ترکیه با کشورهای قفقاز جنوبی پرداخته است. در این مقاله به این موضوع پرداخته می شود که به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه در سال 2002 موجب شکل گیری بحث های فراوانی در باره آینده سیاسی این کشور شد. دو ویژگی مشخصه دولت ترکیه تا آن زمان، تلاش برای نشان دادن خود به عنوان دولتی دین جدا و غرب گرا و همچنین سلطه دیرپای نظامیان بر سیاست بود. به این ترتیب، روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه به عنوان یک حزب اسلام گرا به معنای آغاز عصر تغییرات چشمگیر در عرصه سیاست داخلی و خارجی ترکیه تلقی می شد. در این میان، آنچه بیش و پیش از همه از سوی دولتمردان برآمده از حزب عدالت و توسعه مورد توجه قرار گرفت، نقش و جایگاه این کشور در نظام بین­المللی و به ویژه در ارتباط با کشورهای همسایه بود. بر این اساس این مقاله نشان می دهد که ترکیه توانسته با حاکم کردن دیدگاهی واقع نگر و چند بعدی در سیاست خارجی خود، روابط خود را در جنبه های مختلف با کشور های منطقه قفقاز جنوبی توسعه دهد و به گسترش نفوذ خود در این منطقه بپردازد.

موانع همگرایی ایران و ترکیه در آسیای مرکزی و قفقاز مقاله ای است که در سال 1391 در ژورنال مطالعات اوراسیای مرکزی به چاپ رسیده است. در این مقاله دکتر حسین رفیع و اسماعیل مظلومی به بررسی روابط ایران و ترکیه در منطقه قفقاز جنوبی می پردازند. نویسندگان در این مقاله به این موضوع می پردازند که از مهم ترین تحولات ژئوپلتیکی در دهه های آخر قرن گذشته فروپاشی اتحاد شوروی بود که از پیامدهای آن دگرگونی روابط قدرت و موازنه نیروها در سطوح منطقه­ای و فعال شدن قدرت­های فرامنطقه­ای و به خصوص منطقه­ای جهت حضور و نفوذ در حوزه جنوبی اتحاد شوروی است که پیش از این به علت حضور اتحاد شوروی قادر به ایفای نقش اساسی نبودند. در این بازی بزرگ رقابت اصلی بین ایران و ترکیه دو قدرت منطقه­ای همجوار با آسیای مرکزی و قفقاز است که از نظر موقعیت جغرافیایی، تاریخی و تمدنی دارای سابقه طولانی هستند. با بررسی داده های موجود نویسندگان به این نتیجه می رسند که این دو کشور با وجود اشتراکات موجود با موانعی بر سر راه همگرایی در آسیای مرکزی و قفقاز روبرو هستند که آنها بیشتر در حوزه های رقابت ایدئولوژیکی و تقابل نقش های منطقه­ای و رقابت اقتصادی صورت می گیرد.

فصلنامه پژوهش های روابط بین الملل مقاله ای توسط دکتر الهه کولائی و حبیب رضازاده در سال 1392 تحت عنوان نقش ایران در گسترش روابط جمهوری آذربایجان و اسرائیل به چاپ رسانده که در آن نویسندگان به این نکات پرداخته اند که اسرائیل و جمهوری آذربایجان فاصله جغرافیایی زیادی از یکدیگر دارند و دارای تفاوت­های بسیار از نظر دینی، فرهنگی و زبانی هستند، اما با یکدیگر روابط نزدیک و گسترده ای در زمینه های مختلف به ویژه امنیتی – سیاسی دارند. نویسندگان به این موضوع اشاره می کنند که برای چرایی رابطه نزدیک و گسترده این دو کشور، در کنار توجه به منافع مشترکی که این دو کشور از رابطه با یکدیگر بهره مند می شوند؛ باید به عاملی خارجی، مانند احساس تهدید این دو کشور از جمهوری اسلامی ایران دارند، توجه کرد. در واقع اسرائیل و جمهوری آذربایجان، ایران را تهدیدی برای امنیت خود می دانند. ادراک این تهدید مشترک، آنها را به ایجاد روابط گسترده نظامی - امنیتی و سیاسی - اقتصادی با یکدیگر پیش رانده است. در نهایت نویسندگان نتیجه می گیرند که جمهوری آذربایجان و اسرائیل براساس درک خود از اشتراک منافع و احساس تهدید مشترک از سوی ایران، برای ایجاد موازنه در برابر آن، روابط خود را گسترش داده اند.

تلقی سیاست خارجی آمریکا از قفقاز پس از یازده سپتامبر مقاله ای است که در سال 1387 و در فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز به چاپ رسیده است. در این مقاله دکتر محمد حسن خانی به همراه محمد مهدی نصوحیان براین اعتقادند که فروپاشی شوروی فرصتی مناسب برای ایالات متحده آمریکا و سایر کشورهای غربی فراهم نمود تا در جمهوری های بازمانده از شوروی در پی کسب نفوذ و امتیازات ویژه بر آیند. قفقاز به واسطه اهمیت ژئواستراتژیک و ژئواکونومیکی خود، پس از 1991 شدیدا مورد توجه غرب و در راس آن ایالت متحده بوده است. این رقابت ها توسعه اقتصادی و ثبات منطقه قفقاز را تحت تاثیر خود قرار داده است. آذربایجان با جهت گیری در مسیر سیاست های مورد تایید آمریکا تمایل زیاد خود را در همراهی با این کشور و اجرای برنامه های آن نشان داده اند. بحث اصلی این مقاله حول این محور می چرخد که آمریکا به منظور ساماندهی الگوی امنیت مبتنی بر هژمونی و تثبیت حضور خود در منطقه جنبه های امنیتی – نظامی در این منطقه را پر رنگ تر ساخته است. نویسندگان در پایان وضعیت پیچیده منطقه و روابط خصومت آمیز ایران و آمریکا و به خصوص سیاست های آمریکا مبنی بر حذف ایران از مسیر های ترانزیتی و نادیده گرفتن نقش و جایگاه اساسی ایران و به چالش کشیدن نقش روسیه در منطقه ماحصل این تلقی و عملکرد سیاست خارجی آمریکا در منطقه می دانند.

فریز اسماعیل زاده در مقاله ای تحت عنوان Turkey-Azerbaijan: the honeymoon is overبه این نکات اشاره می کند که، روابط بین ترکیه و آذربایجان اغلب اوقات رابطه ای اهدایی و فرمایشی انگاشته می شود که هم از طرف کشوری سوم و هم از طرف هر دوی این کشورها شکل گرفته است. نویسنده مقاله پیشنهادی از فازهای متفاوت روابط را که در پانزده سال اخیر بوده را داشته است که اشاره به این موضوع اصلی و عمده دارد که روابط مشترک و سرانجام آن در اتحاد ترکیه و آذربایجان به کجا خواهد رسید و اینکه این روابط نیاز است کارهای بیشتری بر روی آن انجام شود تا بیش از پیش قوی شود. یک ملت-دو کشور. این کلمات تبدیل به شعاری متداول برای رهبران مدعی ترکیه و آذربایجان شده است و ترویج یافته در خلال سالهای 1990 شده است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و شکل گیری آذربایجان مستقل، ترکیه اولین کشوری بود که حق حاکمیت قوم و خویش و برادر خود را به رسمیت شناخت. سپس ترکیه به روبط اقتصادی، نظامی، سیاسی و معاونت های بشر دوستانه خود با آذربایجان ادامه داد. پروژه های اقتصادی و انرژی بزرگی که پیشتر فقط در مورد آن خیالبافی می شد ، امروزه چهره حقیقی به خود گرفته بود و دو کشور با هم روابط نزدیکی پیدا کرده بودند. امروزه روابط دو جانبه بین باکو و آذربایجان به همان شکل قوی باقی مانده است. با این وجود بسیاری از متخصصان عقیده دارند که از لحاظ کیفی این روابط تغییر یافته است. این مقاله نگاهی عمیق به روابط ترکیه و آذربایجان داشته و تلاش می کند که از هر دو جنبه موفقیت و چالش های موجود به بررسی وضعیت بپردازد.

آنار ولی اف در مقاله ای که در ژورنال «Ponars Eursia»تحت عنوانrelations: quo Vadis, Baku? Azerbaijan - Iran به چاپ رسانده به این موضوع می پردازد که، روابط ایران و آذربایجان از پیچیده ترین روابط در منطقه محسوب می شوند که دارای سابقه ای انتقالی رادیکالی در خلال بیست سال اخیر بوده اند. دوستان صمیمی و ملت های برادر در پایان جنگ سرد باکو و تهران تقریبا یک دهه بعد درگیری نظامی با یکدیگر پیدا کردند و روابطشان از آن زمان در تنش باقی ماند. فاکتورهای مختلفی در این میان مورد توجه قرار می گیرند. نخستین مورد این است که حدود 20تا 30 میلیون آذربایجان در ایران زندگی می کنند که از بزرگترین قومیت ها محسوب می شوند. بعد از استقلال آذربایجان ایران مشکوک شد که آذربایجان با استفاده از اهرم آذربایجانی ها می خواهد ایران را تحت فشار قرار دهد. دومین مورد ی که باید مورد توجه قرار گیرد طبیعت سکولار رژیم آذربایجان می باشد که تهران را رنجیده خاطر می کند. آذربایجان کوشش می کند تا مدلی از توسعه یافتگی را نه تنها برای آذربایجانی های ایران بلکه برای سایر قومیت ها ادامه دهد . حدود 40000 ایرانی که در مرزهای بین دو کشور زندگی می کنند در خلال جشن های نوروز، این عید را به شکلی سکولار جشن می گیرند. هرچند، تهران توجه و حساسیت زیادی به آذربایجان در زمینه فیلم و موسیقی و سبک زندگی نشان نمی دهد و آن را خطر آفرین برای خود قلمداد نمی کند. تعجب آور نیست که محتوی شعرهایی که در باکو در در ماه می 2012 این روابط را تحت تاثیر قرار داد و ایران را وادار کرد تا سفیر خود را از باکو برای ادای توضیحات فرا بخواند. آخرین و اما نه کمترین تلاش های دائمی و معمولاً موفق ایران حمایت ایرانیان را در آذربایجان پایه گذاری کرد. فعالیت های بخش اسلامی آذربایجان و شماری از معترضین جوانان مذهبی مثالی واضح از تلاش­های ایرانیان برای اعمال نفوذ در عموم آذربایجان بود. علیرغم اینکه باکو موفق شد تلاش­هایی از این قبیل ایرانیان را خنثی کند که نتوانند نقش را در سیاست های آذربایجان پررنگ کنند اما این تلاشها همچنان در به شکلی خزنده حال انجام است. اگر عمیق تر به این روابط نگاه کنیم چه می بینیم و آینده این روابط به کجا خواهد رسید؟

مقالهAzerbaijan’s foreign policy: between East and West که کمال ماکیلی علی اف در « Instituo affair internazazionali» به چاپ رسانده است، به این موضوع می پردازد که، آذربایجان به عنوان محل تقاطعی بین شرق و غرب محسوب می شود. موقعیت مکانی ژئوپلوتیکی آذربایجان هم چالش بر انگیز است و هم دارایی عمده و مفید آذربایجان محسوب می شود. این مقاله مواردی عمومی از این روابط را بیان می کند که آذربایجان با بزرگترین همسایگانش دارد که به طور ژئوپلوتیک مهمترینشان محسوب می شوند. و البته همینطور روابط با سایر بازیگران بین­المللی را مورد بررسی قرار می دهد تا بتواند دریابد که چگونه آذربایجان می تواند روابطش را با سایرین در سیاست خارجی خود در تعادل نگه دارد. مانور سیاسی بین مخالفان ژئوپلوتیک و طرفداران آن و اظهاراتی متفاوت و بیاناتی که در مورد قفقاز جنوبی وجود داشت از این دست تعاملات برای حفظ تعادل در سیاست خارجی بود. بحث شده است که به جهت این انتخاب ها در سیاست خارجی و تمرکز قوی بر توسعه موثر آن در اقتصاد باعث شده تا آذربایجان تلاش کند تا در صحنه و دور استقلال باقی بماند.

الیزابت فولر در ژورنال «Instituto affair internazionali»تحت عنوان Azarbaijan’s foreign policy and the Nagorno-Karabakh conflict به چاپ رسانده و در آن عنوان می دارد که سیاست خارجی آذربایجان به دلیل تعارضاتی که در در منطقه که مدت مدیدی وجود داشته، به سیاستی امنیتی تبدیل شده بود. در نتیجه سیاست خارجی آذربایجان در ابتدا تمرکز کرده بود بر الزام برقراری رابطه و نگهداشتن رابطه با سازمان­هایی که می توانند در رسیدن به اهدافشان آذربایجان را یاری کنند. انگیزه آذربایجان برای اولیت دادن به درگیری­های قره باغ در دو محور بود. نخست حذف تهدیدات امنیتی که در خاک آذربایجان توسط نیروهای ارمنستان به وجود آمده بود و دوم اینکه گسترش موقعیت بین­المللی آذربایجان و اشتیاقش برای دسترسی پیدا کردن به ثروتی که در دریای خزر وجود داشت از طریق قفقاز جنوبی. اجبار و اضطرار اصلی و بنیادی که آذربایجان با آن مواجه شده بود رسیدن و تعقیب دو هدف عینی دوگانه بود که منتج شده از موقعیت جغرافیایی آن بین دریای خزر و دریای سیاه بود. هم مرز با روسیه در شمال و ایران در جنوب. محیط ژئوپلوتیکی آذربایجان ، آذربایجان را وادار کرده بود تا هدفی را برای برقراری تعادل و توازن بیشتر تعقیب کند و سیاست خارجی واقع بینانه تری را التزام بخشد. التزام این سیاست به " بخش بخش شدن" دو جانبه و دو سویه روابط با همسایگانش و شرکای جهانی می انجامد.

با وجود اینکه نگارنده از مقالات مذکور در تدوین این نوشتار بهره مند خواهد شد، و لی هیچ یک ازاین مقالات به طور خاص به موضوع نقش بازیگران منطقه­ای و فرا منطقه­ای در روابط ایران و جمهوری آذربایجان نپرداخته اند. بنابر این نویسنده تلاش کرده است تا تحقیقی را در این زمینه به انجام برساند. در نوشته حاضر نویسنده می کوشد تا با بررسی روابط و تنش ها و عوامل واگرا ساز بین ایران و جمهوری آذربایجان به نقش قدرتهای منطقه­ای و فرامنطقه­ای در روند روابط دو کشور بپردازد.

1-9- تعریف مفاهیم

در متن پژوهش از مفاهیمی چون،ژئوپلتیک، سیاست خارجی، قفقاز جنوبی و ایدئولوژی را مشاهده می­کنیم که باید منظور خود را از این مفاهیم و کاربرد آن را مشخص و تبیین نماییم. تعریف این مفاهیم از آن نظر ضروری و دارای اهمیت است که مبنای نظری این پژوهش را تشکیل داده و درک بهتر و عمیق تر بحث کمک می کند. بنابراین در اینجا به اختصار به تعریف مفاهیم مورد نیاز می پردازیم:

1-9-1- ژئوپلیتیک

ژئوپلیتیکبرایاولین بارتوسطرودلفکیلنجغرافیدانسوئدیدرسال1899عنوانشد.ازنظراوژئوپلیتیکتأثیرعواملجغرافیاییدرسیاستملت­هااست.کارلهاوسهوفر،بنیانگذار مکتبآلمانیژئوپلیتیکمی گوید«ژئوپلیتیکتحقیقدرخصوصرابطهمیانزمینوسیاستاست». ریمونآروندرکتابجنگوصلحژئوپلیتیکراعبارتازطراحیجغرافیاییروابطراهبردیهمراهباتحلیلاقتصادی- جغرافیاییمنابعوتفسیرنگرش­هایدیپلماتیکحاصلازحیاتجوامعبشریومحیطزیستپیرامونآنهامی داند (جعفریولدانی،1381 :ص2). ژئوپلیتیکعلاوهبربررسیرابطهبینعواملجغرافیاییوسیاستیککشور،بهتفسیروقایعنیزمیپردازدومیتواندتحولاتآیندهراتحلیلوگمانهزنیکند (Patricko, 1986: pp 158-160). اگرچهپسازپایانجنگسرد،ژئوپلیتیکهمچنانجایگاهخودرابرایقدرتهایبزرگحفظکردهاست،امادرکناراینموضوع،تحولمهمینیزدرترتیبواولویتابزارهاینفوذبینالمللیپدیدآمدهاستومسائلاقتصادیواقتصادسیاسینیزاهمیتزیادییافتهاست.امروزهعنصرنظامیقدرتدرمقایسهباگذشتهتأثیرکمتریدرروابطمیانکشورهایبزرگداردوکاربردقدرتبدونتوجهبهتواناقتصادیمعناییندارد (Brown, 1991: p 78). تحولاتپسازجنگسرد،نخستاستفادهانحصاریازقدرتنظامیبهعنوانابزارقدرت ملیرامحدودکردهاست،دومالگویکاربردنیروینظامیرادگرگونساختهاست.درقرنبیستویکمتوانمندیاقتصادیدرسطحبینالملل،کنترلتولیدوصدورکالا،خدماتوسرمایهگذاریاهمیتویژه ایدارد. مناطقژئوپلیتیکوژئوراهبردیبامناطقیمنطبقاستکهدارایمنابعطبیعیوتولیدناخالصقابلتوجهباشند.حالاگرمناطقراهبردیدورانجنگسرد(ژئوپلیتیک) باعاملاقتصادی(ژئواکونومیک)منطبقشوند،آنمناطقموقعیتبینالمللیمنحصربهفردیخواهدیافتودرنتیجهنقشمحوریدرتدوینراهبردهایجهانیپیداخواهدکرد.درحالحاضرایرانبهدلیلقرارداشتنمیاندومنطقهژئوپلیتیکخلیجفارسوآسیایمرکزیوخزرازچنینموقعیتممتازیبرخورداراست.

1-9-2- سیاست خارجی

تحلیلسیاستخارجییارفتاردولت­هادرعرصهبین­المللی،یکیازمباحثاصلیعلومسیاسیوروابطبینالمللاست. دانشوراناینرشتهها،تلاشدارندعلترفتاروسیاستهایمتفاوتیامشابهدولت­هارادرعرصهبین­المللیدرککنند.سیاستخارجیکشورهانشاندهندهاهدافیاستکهدولتهادرعرصهخارجیدرپیدستیابیبهآنهستند.اهدافومنافعملیکشورهادرفرایندتصمیمگیریوبراساسارزشهاوباورهاملیودرکتصمیمگیرندگانازآنهاتعیینوابزارهاوامکاناتبرایتأمینآنهامدنظرقرارمیگیرد.بررسیسیاستخارجیوروندتصمیمگیریکشورهادرپیشناختدقیقترمقاصدوراهبرددولتهادرعرصهبین­المللیاستتاتحلیلدقیقتریازرفتاروسیاستخارجیآنهابهدستدهد. مفهوم سیاست خارجی از جمله مفاهیمی است که به موازات تحولات بین­المللی و مناسبات میان دولت­ها ، دستخوش دگرگونی و تغییرات شده است و اندیش ورزان این حوزه مطالعاتی، در ارائه تعریفی واحد و مورد اجماع عاجز بوده اند. به همین دلیل همچنان که تئودور کلمبیس و جیمس ولف بیان داشته اند آنچه که کم و بیش در تمامی تعاریف مذکور به چشم می خورد اشاره به دو عنصر بنیادین سیاست خارجی، یکی اهداف ملی و دیگری ابزار نیل به آن اهداف می باشد. از این نقطه نظر می توان آن را به مثابه کنش یک دولت در برابر سایر واحدها یا پدیده ها ی بین­المللی تلقی کرد که بکار گیری ابزارها و متدها به تعقیب و تحقق اهداف آن کشور می پردازد(ونت ، 1384 : ص 25).

1-9-4- ایدئولوژی

در ادبیات سیاسی، ایدئولوژی از نظر لغوی به مفهوم عقیده یا نظر سیاسی تعریف شده است و برخی آن را مجموعه ای از اندیشه ها درباره زندگی، جامعه یا حکومت اطلاق می کنند که با گذشت زمان بر اثر کثرت استعمال به صورت اعتقاد مسلم و وجه مسلم و مشخص گروه یا حزبی خاص در آید؛ به بیانی دقیق تر، ایدئولوژی عبارت است از نظام فکری و عقیدتی که قابل اعمال بر واقعیت­های خارجی است. ریمون آرون در کتاب افیون روشنفکران ایدئولوژی را مرکب از واقعیاتی می داند که ظاهرا تحت نظم در آمده اند و شامل تفاسیر، آرمان­ها و پیشگوییهاست (قوام ، 1386 : ص 75) . هر فضا، محیط و یا پدیده‌های جغرافیایی، نمادی از یک شیوه تفکر خاص یا عملکردی از ایدئولوژی نظام اجتماعی ـ حکومتی است، از این‌رو، در هر تبیین جغرافیایی، نخست روی میزان قدرت و توان، فلسفه سیاسی و ایدئولوژی حاکم بر محیط‌های جغرافیایی اندیشه می‌کنیم و تحلیل تفکرات تصمیم‌گیرندگان را در کانون همه مباحث جغرافیایی قرار می‌دهیم. ایدئولوژی‌های دینی و مذهبی معتقد به سیاست مبتنی بر عقاید، ارزش‌ها و آموزه‌های دینی می‌باشد، در این ایدئولوژی‌ها، دین دارای یک نقش دوسطحی است، اول، سطح کلان، که به عنوان معیار شکل‌گیری حکومت‌ها تعیین می‌شود، مانند نظریه ولایت فقیه و نظریه خلافت، دوم، سطح خرد است که در تدوین سیاست‌ها نقش دارد، درواقع سطح خرد نقش کم‌رنگ‌تری ایفا می‌کند .بنابراین ایدئولوژی مجموعه‌ای از عقاید و باورهای مورد قبول جمع مشخصی از انسان‌ها است که برای دستیابی به قدرت سیاسی و نیز حفظ و نمایش آن در فضای جغرافیایی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد، از این رو، ایدئولوژی سیاسی می‌تواند بر نگرش سیاسی فرد دلالت کند، یعنی مجموعه‌ای از دیدگاه‌ها که می‌کوشد به قدرت سیاسی با کلیهنظرات سیاسی مربوط به آن، مشروعیت بخشند. برخی از مهم‌ترین کارکردهای ایدئولوژی سیاسی عبارتند از: انسجام بخشی، تحریف واقعیت‌ها، هویت ساز خود و دیگری.

1-10- روش پژوهش

با توجه به توصیفی و تبیینی بودن موضوع، روش جمع آوری اطلاعات در این تحقیق، عمدتاً کتابخانه ای یعنی استفاده از کتب، مقالات مندرج در مطبوعات و سایر اسناد و مدارک موجود است. در این زمینه از سایت های اینترنتی، کتب و مقالات مرتبط که به فارسی و لاتین انتشار یافته اند در حد امکان استفاده خواهد شد. همچنین روش تجزیه و تحلیل توصیفی تحلیلی خواهد بود.

1-11- موانع و محدودیت های پژوهش

عمده ترین محدودیت این تحقیق این است که از آنجا که به این موضوع به صورت کلی منطقه­ای پرداخته اند و بیشتر با توجه به مذهب مشترک دو کشور به آن نگاهی ایدئولوژیک داشته اند و دیدگاه های نویسندگان بی­طرفانه نبوده است، ارائه دیدگاهی بی طرفانه دشوار است. کمبود منابع فارسی در بحث روابط بین جمهوری آذربایجان و کشور های مورد بحث در این نوشتار یکی از عواملی بود که زمان زیادی را در پرداختن به این موضوع طلب می­کرد. از سویی دیگر دسترسی به منابع معتبر انگلیسی نیز به دلیل تحریم های موجود و عدم توانایی ر پرداخت هزینه دسترسی مقالات روند نوشتن این نوشتار را با کندی مواجه ساخته بود. همچنین فقدان منابع کتابخانه ای معتبر و جدید در دانشگاه محل تحصیل از دیگر مواردی است که روند نوشتن این نوشتار را تحت تاثیر قرار داده بود.

1-12- سازماندهی پژوهش

این نوشتار مشتمل بر شش فصل به شرح زیر می باشد:

فصل اول نوشتار حاضر شامل کلیات پژوهش ، طرح مساله و سوالات ، پیشینه پژوهش و فرضیه نگارنده می باشد. در فصل دوم به بررسی و واکاوی مبانی نظری سیاست خارجی و ابعاد مختلف آن و چگونگی اعمال سیاست خارجی از جانب دولت­های مختلف پرداخته می شود و در فصل سوم به روابط ایران و جمهوری آذربایجان و عواملی که سبب نزدیکی و عواملی که سبب واگرایی در روابط دو کشور خواهد شد، پرداخته می شود. در این قسمت روابط دو کشور ابتدا از لحاظ تاریخی و سپس عوامل دیگر مورد بررسی قرار می گیرد. در فصول چهارم و پنجم به صورت جداگانه ابتدا به قدرت­های منطقه چون ترکیه و روسیه و سپس قدرت­های فرامنطقه چون اسرائیل و آمریکا پرداخته خواهد شد. در این دو فصل نشان داده خواهد شد که چگونه روابط ایران و جمهوری آذربایجان تحت تاثیر این قدرت­ها قرار دارد. و در نهایت در فصل ششم به جمع بندی و نتیجه گیری موضوع پرداخته شده است.

The Little Elixir & OTP Guidebook

Benjamin Tan Wei Hao